Сайхан эрчүүдэд би xарамгүй дурладаг…

СОНИН АМЬТАН

 Бүрхэг боловч манан будан, бороо усгүй ийм нэгэн өглөө манай жуулчид хотгорыг судлах ажлаа эхлэв. Үүргэвч үүрч, буу агссан дөрөв маань хөллөгөөг толгойлдог хоёр ухаалаг нохой хөтлөн дагуулаад хойт зүг хөдлөв. Хоёр нохойн нэг нь хав хар, нөгөө нь бараг цагаан агаад хав харыг нь Номин, нөгөөхийг нь Цагаадай гэнэ. Никифоров нохойдоо, өөртөө орйын хэдэн хоног идэх хоол бэлдэх, басхүү нөхдөө гаргаж өгөхөөр нохдын гурав дахь хөллөгөөний толгойд явдаг Цоохондойг дагуулан явав.
 Хунгараас холдох тусам өвч ургамал улам их болж байлаа. Хөвд хагны оронд өвс ногоо сагсайж, умардын бургас, нигүүрсийн мөлхмөл бутас ногоорно. Энэ ойд үд дундын нар саяхан тусаж, мод ургамал нойроос сэрэн амилж байлаа. Цаашлах тусмаа мод бут улам өндөрсөнө. Тэгснээ нэлээд явсны дараа умардын ургамал өвс ногоо аажмаар өөрчлөгдөн сэрүүн бүсийн байгалийн байдал залгав. Хар мод, цагаан хус, нигүүрс модод найгаж өвсөн дунд анхны цэцэгс алаглана. Модод хэсэг хэсгээр төгөл болон ургаж, өндөр нь гурав дөрвөн метр хүрэх ажээ. (more…)

ХҮСЛЭНТ ГАЗРЫН ХАЯАНД

Цасан цагаан бэл өөд тэдний цуваа тун ч удаан махирлан тахирлан өгссөөр л байлаа. Бэл эцэс төгсгөлгүй мэт харагдах амой. Ташуу бэлийг нэлд нь шингэн манан хучаад оргил нурууг ороон хучиж үл харагдуулах агаад хэдхэн зуун алхмын цаанах цасан ташуу ч сааралтан сүүмэлзэнэ. Горохов нохдоо амраахаар нэг зогсохдоо,
- Ямар өндөр уул вэ? Гэж халаглав.
- Бид хөндийгөөр явахын оронд захын уулсын нэг ташуу өөд өгсөөд байх шиг байна гэж Ординыг хэлэхэд,
- Магадгүй шүү. Ер нь энэ газрын өмнөд зах нэлдээ ийм эгц уул байж болзошгүй. Хэлхээ хадат уулсын өмнүүр сунайсан урт цасан далан харснаа санаж байгаа биз дээ. Бид тэр далан өөд өгсөж яваа бололтой гэж Горюнов хариулав.
- Хачин газар байна! Беннетт, Новосибирийн арлуудыг хүрээлэн байдаг хадан хошуу, эгц эргийн оронд ийм тэгш урт далан байх гэж! гэж Костяков хэллээ.
- Дээрээсээ гулсаж ирсэн мөсөн гол ч алга, дан цас гэж Ордин нэмэв.
- Тиймээ, тун хачин юм! Энэ өмнө энгэр зундаа цас нь заавал хайлдаг байх ёстой доо. Уг нь бидний харсан хэлхээ уулсаас мөсөн гол тэнгис рүү гулсаж орохдоо энэ ташуу далан дээгүүр дайрч өнгөрөх ёст®йсон. Бидэнд мөсөн голын ул мөр харагдахгүй байна. (more…)

ТОГООТ AРЛЫН ДАГУУ
 
 Энэ эрэг дээрх бууцны оромж байши­ хариугүй нурах шахжээ. Хүрч ирэхэд хэцүү, ан ав багатай болохоор нь анчид энэ арлыг бараг зорьдоггүй байжээ. Зөвхөн арлыг судлан шинжлэхээр ирдэг эрдэмтдийн гар хааяа нэг хүрэх энэ оромж он жилээр бүрэн бүтэн байж чадсангүй. Дээвэр туурга нь нурж унан ус гоожно. Ганц өдөр хонохын төлөө засах гэж цаг газрдахын хэрэггүй байлаа. Ер нь тэнгэр гайгүй байсан тул мөсөн дээр хонохоор бууцгаав.
 Үүрээр нохдынхоо амь тавин хуцах чимээнээр сэрцгээлээ.
Баавгай ирснээс зайлахгүй! гэж Горохов уулгалаад хагас дутуу хувцаслаж буугаа барин гүйн гарлаа. Бусад нь хойноос нь ухасхийн гараад сонин хачин юм олж харцгаав. Нэгэн зэрэг улин хуцан хойт хоёр хөл дээрээ үсчин босож уяандаа баригдан ухас ухасхийх нохдоос арваад алхмын цаана гурван цагаан баавгай яахаа мэдэхгүй байгаа бололтой зогсоно. Нохдын хуцах боргох нь үхсэн хүнийг ч сэрээмээр чанга аж. Гурван баавгай хажуугаас, араас дайрах нохдын шүдэнд уруулчихгүй шиг яажшуухан аль нохойг дарж авбал дээр вэ гэж харж шинжиж байх шиг байснаа хамгийн захын чарганы, зогсолтгүй хуцан гүйлдсээр уяандаа орооцолдсон хэдэн нохой руу чиглэв. Яг тэр хоромд  хоёр майхнаас буун дуу зэрэг зэрэг гарч Ордины тэсэрдэг суманд өртсөн нэг баавгай мөсөн дээр лагхийн унаж, нөгөө хоёр нь даруй эргэж цусан мөр татуулан хар хурдаараа зугтав. Горохов, Горюнов, хөтөч нар араас нь нэхэн хөөж нэлээн хүнд шархадсан бололтой нэгийг нь дорхноо гүйцэн буудаж голыг нь таслав. Гурав дахь нь мөсөн овооргын цаагуур далд оров. (more…)

ШИНЭ СИБИРИЙН АРЛУУДЫН ДУНД

Маргааш өглөө нь гэгээ орохын үед жуулчид маань дахин аян замдаа гарлаа. Арлын өмнөд эргээр баруун тийш таван километр хэртэй явахад түрүүчийнхтэй адил мөсөн ганга үргэлжлэн харагдсаар байв. Дараа нь тэнгис рүү шургаж ороод арлын дөрвөн оргилын нэг болох Кигилях оргил ийнхүү тэнгис дунд хачирхалтай байрласан нь урьд түүнийг хүрээлэн байсан урт нарийхан хүзүүвчээс бусад арлын хэсгүүд усанд идэгдэн алга болсных ажээ. Замаа гучаад километээр товчлохын тулд энэ хүзүүвчийн эхээр давах хэрэгтэй байлаа.
Кигиляхын бүлэг уулс нь салхинд элэгдэж янз бүрийн хачин сонин хэлбэртэй болсон өндөр өндөр боржин багана шиг хад ихтэй болохоороо ийм нэр авчээ. Анчдад энэ боржин баганууд чулуужсан хүн шиг санагдаж, тэгээд ч энэ уулыг Кигилях гэж нэрлэн \эндхийн омгийн хэлээр бол “киги” – хүн, “кигилях” – хүнийх гэсэн үг\ сүсэглэн хүндэлдэг ажээ.
Жишээ нь Бунге уулын чулуулгийг нарийвчлан судлахад хэрэгтэй дээж авахаар хадан цохионоос алхаар эмтэлж авахад анчид энэ бол шүтээнийг хөндөж ёс алдаж байгаа хэрэг, энэ чинв зүгээр өнгөрөхгүй, лус савдгийн хорлол болно гэцгээжээ. Түүгээр ч үл барам Кигилях уулын оргилд гарч болохгүй, хэрвээ гарвал алдас болж, тийнхүү зүрхэлсэн хүн өтгөн манан буданд ороогдон нэг ангал руу нисэж үхнэ гэдэг ба©жээ. Тэр нутагт үүл манан үнэхээр хоромхон зуур хуралдах агаад сүсэгтэн хүмүүсийн хэлдэг үг дорхноо үнэ болж болзошгүй аж. Энэ уулын оргилд гарч чадаагүй Бунгег дагаж явсан газарчид нь энд зэс, мөнгөн зоос өргөжээ.
Жуулчид хүзүүвчийг туулах замдаа нэлээн их ядарч зүдрэв. Эхлээд эрэг хөндлөн огтолсон эгц гуу жалга өөд чаргаа чирч гаргаад дов толгодтой ташлан дээгүүр хэдэн километр явсны дараа нөгөө тал руу нь бас л эгц доошоо уруудах хэрэгтэй болов. (more…)

АЯН ЗАМД ГАРСАН НЬ

 Сарын дараа Горюнов бичиг баримт, мөнгөө өвөртөлсөөр, хагас цагийн дотор эргээгээд ян тан болтол нь залгаж угсарч болох нэг том сайхан байдар завь, гурван сайн чарга, зэвсэг хэрэгсэл, элдэв зүйлсээ тээсээр нийслэлээс дорно зүг гарчээ. Тэр байдар завинд нь дөрвөн хүн, ачаа бараатай гурван чарга, арван нохой багтах бөгөөд экспедицийг тэнгисээр хоёр ээлжээр зөөчих чадалтай аж.
 Эрхүүгээс цааш морь хөллөсөн чаргаар Лена мөрөн уруудан Качуг дайран цөллөгийн ширүүн догшин хязгаар нутгийн нийслэл гэгдэх өрөвдөм дорой Якутск хүртэл битүү хөлдсөн голын цасанд дарагдсан хөндий, хадат өндөр эрэг дундуур уйтгарт урт замаар замнаж эхэлсэн бөгөөд энэ уйтгарт зам Алдан голын адаг, Верхоянскийн баргар нуруудын эзгүй ан хавцал, Яна голын цэлгэр тал, дов толгод, уудам тохойд цасанд дарагдан торойж ядах Хасагийн гацааны зах хүртэл үргэлжилнэ. Бүр Якутскаас эхлээд өдөр гэдгийг үзэхээ болилоо. Верхоянскийн нуруудыг давангуут туйлын өвлийн шөнө эхлэв. Цасан шуургагүй үед зөвхөн одод, сарны гэгээ, туйлын туяа л урдах замыг гийгүүлнэ.
 Хоёрдугаар сарын сүүлчээр Горюновыг ачаа бараатайгаа хасагийн гацаанд хүрч ирэхэд нөхөд нь экспедицид зориулж гучин нохой худалдаад авчихсан, тэдний хоолонд баахан борцолсон засаг, өөрсдөө идэж уух юм нөөцлөн бэлдэж, дулаан хувцас, цана зэхсэн байлаа. Барон Толлийн газарчаар яваад сураггүй болсон хүний ах Якут Никита Горохов, хасаг Капитан Абрамович Никифоров нарын туршлагатай хоёр анчин экспедицид оролцохыг зөвшөөрсөн байв. Хоёулаа Новосибирийн арлууд дээр хэд хэдэн удаа очиж үзсэн бөгөөд сүүлчийн удаа Толлийн ул мөрийг эрж олох экспедицтэй цуг бүхий л эргээр тойрчээ. Санниковын Газар байдаг гэдэгт  хоёулаа итгэдгийн дээр цэлмэг өдөр Тогтоо арлын өндөр газраас бараагий нь харсан гэж батална. Тэр хоёрт Санниковын Газрыг үзэх гэсэн сонирхол наад гурвынхаас дутуугүй агаад тэнд анхны зочин болж очно гэдэгтээ тун их баяртай байлаа. (more…)

АЛГА БОЛСОН ҮНДЭСТЭН

 Шенк бол залуу зандан насандаа олон газар аляж үзсэн, насаараа ганц бие яваа хүн билээ. Тэрбээр залуудаа Енисей мөрний доод биеэр арслан зааны яс эрж, Өвөр Байгалийн нутаг, Амар мөрөн хавиар жуулчлан шинжилж, тэр ч байтугай Сахалиныг Оростой нэгдсэний дараахан тэр нутгийн ургамал, газар нутгийг судалжээ. Хожим нь нийслэлд эргэж ирснийхээ дараа цуглуулсан материалаа боловсруулах ажилд шамдан орсон байна.
 Шенк гоонь ганц биеэр тун ч даруухан аж төрж, академичийн цалин пүнлүүнийхээ ихээхэн хэсгийг за«уу эрдэмтдэд туслах юм уу, өөрийн сонирхдог Сибирь, умард туйлын нутгийг судлах экспедиц зохион байгуулахад нэмэр хандив болгодог байна. Барон Толлийг шинжээчийн нь хувьд өндөр үнэлдэг учир аялалд нь болон хожим түүнийг эрж хайхад ихээхэн мөнгө заржээ.
 Баярын хурлаас эргэж ирээд Шенк онкилон хэмээх учир битүүлэг овог аймгийнхны тухай мэдээ уншиж судлав.
 Хэдэн зууны өмнө онкилонууд Чукотын хойгийг эзлэн нутаглаж байсны хожим мөсөн далайн эрэг рүү чукчүүдэд түрэгджээ. Бие хаа, хувцас хунар, аж амьдралын ёс төрхөөрөө тэд чукчээс шал ондоон, тэдний ойрын төрөл овог нь Кадьяк арлын алеутууд юм.
 Норденшельд “Вега” хөлгөөрөө Иркайпий, Шелагский, Якан хошуу хавиар Сибирийн хойт эргээр хөвж явахдаа онкилоны орхиж явсан газар гэр гэмээр, тэхий дунд нь хүртэл газар ухаж хийсэн, халим загасны хавиргаар унь босгож шороогоор хучсан дээвэртэй овоохой маш олныг үзжээ. Малталтын үед чулуу, ясаар хийсэн, зарим нь бүр яс, модон иш бариултай янз бүрийн зэвсэг, сүх, сум, хусуур, жадны үзүүр одсон байна. Түүгээр үл барам сүх, жадны үзүүрт уясан суран оосор нь мөнх цэвдэг хөрсний ачаар олон зуун жил гэмтэлгүй хадгалагдаж байсныг олсон байна. Онкилонууд төмөр мэтийн металл ашиглаж мэддэггүй, ёстой нэг чулуун зэвсгийн үеийн хүмүүс байжээ. (more…)

Baby-xee durtai zoxioliig (bi ch ooroo durtai kkkk, 3 biluu 4r angidaa unshij bsiim) oruulnaa, odor bolgon 3 xuudas oruuljiina gej bodjiina . Thanks baby for sharing me this.

ЯМАР Ч ГЭСЭН БИЙ!

 Ор сураггүй алга болсон барон Толль, түүний нөхдийн эрэлд мордсон экспедицийн гишүүдийн сонсгол мэдээлэл хийхэд зориулсан эрдмийн нийгэмлэгийн баярын хурлын эхний хэсэг дуусах гэж байлаа. Нийгэмлэгийн ивээн тэтгэгч дээгүүр хэргэм зэрэгтэн, дарга нарын том том хөрөг өлгөсөн ханын наадах индэр дээр Новосибирийн арлуудаас Мөсөн тэнгисийг гатлан барон Толлийнхон бууж үлдээд эргэж ирээгүй Беннетт арал хүртэл вельбот завиар зоригтой аялал хийсэн тэнгисийн цэргийн залуухан офицер зогсож байлаа. Ногоон бүрхүүлтэй чийдэн индэр дээр дэлгэсэн илтгэл, илтгэгчийн усан цэргийн дүрэмт хувцасны алтан товч, энгэр дэх одон тэмдгийг нь гэрэлтүүлж, умард туйлын ширүүн уур амьсгалд борогшиж чийрэгжсэн эрэмгий царайд нь сүүдэр тусгана.
 Индрийн хажуу дахь ногоон цэмбээр бүтээсэн урт ширээний ард нийгэмлэгийн Зөвлөлийн гишүүд, умард нийслэлд суудаг алдар цуутай эрдэмтэд, нэрт жуулчид сууж байлаа. Голд нь нийгэмлэгийн дарга суугаад нүдээ аньсан нь илтгэгчийн жигд дуржигнах дуунд бүүвэйлэгдэн зүүрмэглэж байна уу гэмээр аж. Жижгэвтэр танхимд хүн пиг дүүрэн байв.
 Илтгэгч эх газраас Новосибирийн арлууд хүртэл мөсөн овоорго дундуур вельбов завиа чарган дээр тавьж яваад ямар хэцүү замыг ту³лсан, тэнгисийн зам онгойхыг хүлээж Тогоот арлын хөвөөнд зуссан, эрэг дагуу хөвөхдөө мөстэй хэрхэн эрэлхэгээр тэмцсэн, тэнгисийг яаж зориглон гаталж Беннетт аралд хүрсэн зэрэг аврах экспедицийн аймшиггүй аяллын замыг тодорхой ярив. Тэр¡ээр жилийн турш мөсөнд аг баригдаж байдаг энэ хүйтэн арлын байдлыг тодорхой яриад бас  барон Толлийн орож гэрээ± олдсон эд юмс, арлыг тодорхойлон бичсэн тэмдэглэлийн тухай ярив. Тэр бичиг нь “Өнөөдөр өмнө зүг гарлаа. Хоол хүнс арван тав – хорин хоног хүрэлцээтэй. Бүгд эрүүл” гэж дууссан байжээ. (more…)