Сайхан эрчүүдэд би xарамгүй дурладаг…

Мэрэг тєлєг тавих гээгvй. Зєвхєн шинжлэх ухааныг хvндэтгэдэг, vзмэрчдийг бол луйварчингийн хэмжээнд дорд vздэг хvний хувьд гагцхvv судалгаанд vндэслэн дорхи прогноз хийж буйгаа толилуулж байна.

Энд сvvлийн 10 сард янз бvрийн байгууллага хамтлаг, мэргэжлийн ба мэргэжлийн бус бvлгvvдээс хийсэн судалгааг vндэслэлээ. Мэдээж, мэргэжлийн судлаачдын судалгааг илvv жинтэйгээр харгалзсан. Учир нь социологи бол шинжлэх ухаан болохоос сайн дурынхны ариун vйлс биш. Олон мандаттай тойргын сонгуулийн хэлбэр нь хаа нэг газруудад голдуу орон нутгийн сонгуульд хэрэглэж байсан байх юм.
Харин дээр vед Японд хэрэглэж байсан ба Польшид парламентийн сонгуулийг ийм хэлбэрээр нэлээд хэдэн удаа явуулжээ. Иймээс Польшийн судалгааны арга барил, прогнoзлох аргачлалыг ихэд хуулбарлан ашиглав.

Нэг мандаттай тойрогт судалгаа хийхэд харьцангуй хялбар. Тэнд хэнийг илvv дэмжиж байгааг илрvvлэх нь гол зорилт юм. Гэтэл тухайн тойрогт санал єгєгч бvр 4 хvртэл сонголттой учир энд хэнийг илvv дэмжиж байгаа нь биш, хэнийг илvv эсэргvvцэж байгаа нь судалгааны гол хэмжvvр болно. Тухайлбал Улаанбаатарын 4 мандаттай нэгэн тойрогт хийсэн судалгаагаар Х гэгч хамгийн олон дэмжигчтэйгээр тvрvvлж байлаа. Харин сэлгэмэлээр бодож гаргахад тэрээр мєн хамгийн олон эсэргvvцэгчтэй тул vнэн хэрэгтээ 6-р байр эзэлж сонгогдохгvй гэсэн vзvvлэллтэй гарч байв. Учир нь эл тойрогт эхний 4 байр эзэлсэн хэн нь ч сонгогдох учир тvvнд багтав уу, ард нь орчив уу гэдэг нь гол болохоос 1-4-р байр бvгд адил. (more…)

Монгол улсыг хэдүүлээ зүгээр нэг харая, ямаршуухан дүр зураг харагдаж байна. Надаа лав хэдэн заяагүй олхиогүй эрчүүд улс орноо байтугай өөрсдийгөө аваад явж чадахгүй, харин тэдний оронд бид нар л нийгмийн хамаг гол зүйлийг нуруун дээрээ үүрээд зохицуулж яваа нь харагдаж байна.

Бөбө нар… Эрчүүд гэдэг ийм л улс тэднийг ингэж л нэрлэвэл таарна. Монгол эрчүүдийн нийтлэг төрх. Өөрсдийгөө толгойтой, зоригтой, ухаантай хүчтэй л гэнэ. Тэгээд үнэндээ хийж бүтээж гараасаа гаргаж байгаа юм нь үнэн бүрхэг.

Банди нар РС тоглоол… шөнөдөө ээжийнхээ өвөрт буугаа барьчихаад л буудалцаад л яваад байна. Цаанаа л нэг засрашгүй бөбөөгийн үрийн шингэн л байхгүй юу тэд нар чинь.

Залуучууд нь юу хийж байна, дун өвөлөөр нүцгэн толгойлчихоод л хэд хэдүүлээ тойрч зогсоод тамхи татаж, шоудсанаа яриад л, шүлсээр котокны талбай барьчих гээд л, тэгээд том ярьсан “бардам ам, шалдан гуянууд”. Хэн ч маргахгүй үүнтэй. Ер нь эрэгтэй хүмүүсийн сураг тасарсан энэ монгол оронд хэн илүү үүрэг рольтой байгаа нь ойлгомжтой, мэдээж бид нар. Тийм болохоор л өөрсдийгөө Бөртэ нар гэж нэрлэмээр байгаан, эгч дүүс минь.

Тэгэхээр анхнаасаа эмэгтэйчүүд бид нар тэдний хэнийг мэдсэн байх, бас өөрсдийнхөө хэн болохыг ойлгосон байх нь л миний бодлоор хамгийн чухал нь. Бөбө нар чамд саад болоод байвал зүгээр л нулимаад орхиж байх ухаан хэрэгтэй, сэтгэлийн тэнхээ хэрэгтэй. Авах гээхийн ухаанаар хандацгаая л даа. Чадалгүй, чалхгүй, чанаргүй эрчүүдээс ч нэг залхаж байна шүү тээ.

Нэгэнт нэр хүнд, үүрэг роль нь навс уначихаад байгаа эрчүүдийг өшөө нэмж даапаалаад ч яахав. Бөртэ нар бид бодит байдлыг гэхдээ ярисаар л байх болно.

Молиго

Амлалтын хавар ирлээ. Хос ёсны нэг намын амлалт сонирхол татаж байна. Хос ёсны гэдэг нь аль нэг намтай хосолж явдаг, бие дааж бол явдаггvй намуудын ерөнхий нэр юм шvv дээ.

Хуучин хэцvv цагт шашин төр хосолдог байж. Энэ нь юу гэсэн vг вэ гэхээр социализмын vед нэг лам тутмын нэг нь төрийн албан хаагч байжээ. Төрийн албан хаагч гэдэг нь Дотоод яамын мэдээлэгч офицер-ламыг ярьж байгаа хэрэг. Чекист бодисадва нар л даа. Харин сvvлийн vеийн тэр нам шашин төрийг биш “төр шашныг хослоно” гэж ярьж байна. Энэ нь хоёр төрийн албан хаагчийн нэг нь лам байна гэсэн vг болтой.

Гадуур ярьж байна. Төрийн албанд хэн нэгэн этгээд өргөдөл гаргалаа бодъё. Цаана нь хар, шар хоёр феодал..гэнээ , хадуурч байна. Хар, шар хоёр хvн сууж байна. Хар гэхээр Камеруны ДОХ тараадаг нөхөд санаанд орж байгаа биз. Зvгээр л шар арьстай төрийн хар хvн гэсэн vг. Аа нөгөө шар нь болохоор дурын арьстай лам байх юм. Тэгээд хvний өргөдлийг төрийн тvшмэл уншиж байх зуур лам нь шоо хаяна. Өө тийм, өргөдөл гаргагч өөрийн албан ёсны хаягаас гадна жил, мэнгэ, тэр жил ус агаарын алинд сууснаа тодорхой бичих шаардлага гарна. Төрийн лам өөрийн шоо болон өргөдөл гаргагчийн жил мэнгэ зэргийг хэд хэдэн комбинациар хольж vзээд гол хариуг гаргана.

Тэгээд “Таны жил мэнгийг vзвэл хөөцөлдсөн ажил чинь бvтэхгvй юм байна” гэж хэлээд гаргана. Иргэд ч гомдолгvй харина. Юм нэгээр дуусахгvй. Шvvх процессийг аваад vзье. Хулгайд юм аа алдсан хvн заалдахаар очиход тэнд ямарч “Бvгд найрамдах” уншихгvй, харин маань уншиж сууна. Шvvхийн лам шоогоо хаяж vзээд “Яалт ч vгvй vйлийн vр байж. Чи урд насандаа энэ хvнээс мөнгө зээлээд эргvvлж өгөөгvй юм байна. Тэгээд дараа төрөлдөө эргvvж төлж байгаа хэрэг. Энэ хирээтэй өнгөрсөн нь зол. Чи өргөдлөө татаж ав” гээд хонхоо цохино. Дараа нь “Vйлийн vр бvрэлдэхийн эрхээр арга буюу хулгай хийсэн тэр хvнийг суллачих” гээд дамраа цохино. Заргалдагч талууд хоёул сэтгэл хангалуун харина. Тухайлбал, хулгайч ял завших vйлийн vрдээ сэтгэл хангалуун vлдэхээс гадна, өөр хэн хэнээс урьд төрлийн авлагатайгаа эргэцvvлсээр одох бөлгөө. Хохирогч байсан тал ч гэсэн “урд насны vйлийн vрээ амь наснаас холуур ингэж барагдуулсан”-даа баяртай хоцрох ажгуу.

Цаанаасаа vйлийн vрийн эрхээр vvдэж байгаа юманд гомдох хэн байх билээ. Ингэх хэрээр иргэд төрдөө гомдохоо болино. Цаашлаад манайх анх удаа иргэнийхээ нэгч ажлыг бvтээдэггvй боловч “Хэнийг ч гомдооддоггvй төр”-тэй болж гэрчилгээ авах боломж бvрдэх юм. Ийм гэрчилгээ авчихаар яадаг хэрэг билээ гэж уншигч та бодож байна уу? Би ч бас тэгж бодож байна. Vнэнээ хэлэхэд ийм гэрчилгээ юунд хэрэгтэйг мэдэх юм алга. Ямарч байсан гэрчилгээтэй улс болно гэхээр сэтгэл өег байна. Ер нь огт хэрэггvй атлаа, сэтгэлд таатай зvйлс бишгvй дээ байдаг хойно.

Өөр нэг нам болохлоор “Монгол сексийг төрийн секс болгоно” гэсэн мөрийн хөтөлбөр дэвшvvлж байна. Тvрvvчийн нам шашныг төртэй хольсноор гадаадад нас барсан сайн хvнvvсийн сvнсийг дараа төрөлд нь монголд төрvvлэх замаар улсаа хөгжvvлнэ гэж vзэж байхад сvvлийн нам арай өөр бодолтой байна. Тэд “Ямарч сайн сvнсийг сексгvйгээр хvнжvvлэх аргагvй. Жирийн иргэнээс эхлээд төр, засгийн тэргvvд хvртэл сексийн тусламжтайгаар биеийг олж оршсон ” гэдэг жирийн vнэнийг туган дээрээ бичжээ. Тэдний “монгол секс” гэдэг нэр томьёо цаанаа бас учиртай аж. Тэдний эрдэмтдийн сонссож баталснаар “Гадаад хvмvvс гадааддаа секс хийхэд гадаад хvн төрдөг бол Монголчууд монголдоо секс хийхэд монгол хvн олддог” гайхамшигтсонин vзэгдэл ажиглагджээ. Ингээд цаашид монгол хvнийг хольцоогvй монгол сексээр бvтээж байх нь монгол төрийн гол бодлого болох юм байх.

Цаашлаад телевизээр чаатлахыг хориглох бололтой байна. Учир нь хэсэг алуурчид зурагтын чаатаар тохирч байгаад хvн алсан байна. Ер нь их тохирдог алуурчид болтой юм. Манай цагдаатай тохирч байгаад баригдах vеийнхээ зургийг тал талаас нь авахуулсныг бид зурагтаар харлаа. Цагдаа нар маань хэл амаа өшөө сайн ололцсон бол гэмт хэрэг vйлдэх явцыг нь ч бичиж авахаар байсан гэх. Vvнээс vvдээд хvн алах сэдлээр ярьж тохирч болох бvхий л сувгийг дэс дараатай хаах юм байх. Хоёр дахь ээлжинд интернэтээр чаатлахыг зогсоохоор Яхуу Коом, Хотмэйл коом энэ тэртэй vзэж тарна гэнэ.

Ер нь компьютер байгаа цагт гэмт хэрэг гарсаар байх болно гэж vзэх хуульч ч байна. Тэгж ярих юм бол бичиг vсэг гарсан явдал гэмт хэрэгтнvvд хоорондоо чөлөөтэй харилцах боломж нээж байгаа хэмээн шvvмжлэх хvн ч гарлаа. Шумерт анхны дvрс vсэг зохиогдохоос өмнө захиалгат гэмт хэрэг бараг гардаггvй байсан явдлыг жишээлэн өөрийн санааг тэд нотолж байна. Асуудал тийм ч наагуур тогтохгvй болтой. Гэмт этгээдvvд аллага хийх тохиролцоогоо зурагтын чаатаар хийсний дараа биеэр уулзаж бvх нарийн юмнуудаа “хvний хэлээр” тохиролцсон гэх ноцтой мэдээ ч дуулдаж байна. Хэрвээ энэ мэдээлэл нотлогдвол иргэд хоорондоо ярилцахыг хориглохгvй гэх газаргvй.

Энэ сарын гойд гойд юмс гэвэл нэг иймэрхvv.

2008 оны 3 дугаар сар 12

Б.Цэнддоо

Ардчилсан хувьсгал Монголд өрнөөд 18 жил болж байна. Vе гэсэн ойлголт бий. Монгол хvн эрт гэрлэдэг гэж vзвэл 18 жил нь хvний нэг vе болох юм. Өөрөөр хэлбэл манайд ардчилалын бvхэл бvтэн нэг vе солигдож байна. Гэвч тvvх болоогvй байна. Алив тvvхэн факт тvvх болохын тулд хэдэн vе дамжсан байх шаардлагатай. Ойроос бол vйл явдлын жинхэнэ vр дvн, олон тал, нөлөө, vvрэг тодорч амжаагvй байдаг. Vvнээсээ болоод судлагдаж амждаггvй. Судлаач ч өөрөө vйл явдлын оролцогч, амьд гэрч байдаг тул асуудалд субъектив хандана. Хайзэнбэргийн тодорхойгvй зарчим vйлчлэнэ гэсэн vг.

Саяхан Америкт vе өнгөрч амжаагvй байгаа Монголын ардчилсан хувьсгалын тухай Орчин vеийн Монгол: Хаадаас комиссарууд, капиталистууд хvртэл гэсэн авсаархан ном хэвлэгджээ. Зохиогч нь Колумбын их сургуулийн профессор Моррис Россаби гэгч. Хятад судлаач. Гэхдээ дундад зууны Хятадын тvvхээр мэргэшсэн нэгэн. Тэрээр Хубилай хаан гэж нэг ном бичсэн. Хубилай нь дундад зууны Хятадын хаан учраас энэ асуудлыг шvvрч авсан болохоос талын монгол гэдэг нь тvvний судалхуун биш аж. Урьд нь Хубилайн тухай олон монографи гарсан, Россаби нэмж шинээр ганц мөр дvгнэлт бодож олж чадаагvй юм. Хэдийгээр Россаби араб гаралтай нэгэн авч тэр vеийн араб хятадын хооронд шинээр vvссэн олон талт харилцааны тухай нэмж юу ч олж судалсангvй. Ер нь дундад зууны монголчуудын тvvхийг эхлэн гуйвуулагчид нь араб, персийн тvvхчид байсан юм шvv.

Монголын тухай ойлголтгvй америкчууд Хятад Монгол хоёрыг өөрийн орны баруун зvvн хоёр эргийн дайтай ялгаж байвал их юм. Ингэхээр XII зууны хятадууд ХХ зууны сvvлчийн монголчууд төдийлөн ялгаагvй бололтой. Адилхан л онигор нvдтэй, хавтгай нvvртэй, ойлгомжгvй хэлээр ярилцдаг. Ингээд Рассаби гуай 1990 онд Монголд өрнөсөн ардчилсан хувьсгал хэмээх мэдэхгvй сэдэв рvv занг нь мэдэхгvй моринд дөрөөлөх мэт зоригтой орлоо. Гол нь ийм төсөл хэрэгжvvлэх мөнгө бэлэн болсон байсан хэрэг. Мөнгөнд дургvй хэн байх билээ?

Орчин vеийн Монгол ном туурьвих гэж тэрээр өөртөө нэг их зовлон хураасангvй. Америкт сурч байсан болон тvvгээр явж байсан явуулын ганц хоёр монгол хvнтэй уулзсанаар эх материал цуглуулах ажлаа өндөрлөжээ. Ер нь бичих нь гол байснаас нотлох, хvнд зөвөөр ойлгуулах, тэр ч бvv хэл ядахнаа өөрөө бодитой ойлгоод авчих энэ тэр нь хоёр гуравдугаар асуудал байжээ гэлтэй. Хубилайн тухай бичихэд амьд гэрчvvд тvvнд тааралдаагvйтэй харьцуулахад Орчин vеийн Монгол монографи тvvнээс илvvтэй хөлс хөдөлмөр, чармайлт шаардсанаараа харьцуулшгvй “хvнд”, “шинжлэх ухаанч” болсон бололтой. Vнэндээ Улаанбаатарт ажиллаж амьдарч байсан олон америкчуудтай харьцуулахад орчин vеийн байтугай ерөөсөө монголчуудын тухай Россабигийн ойлголт илvvтэй vлгэр домгийн шинжтэй юм.

1989 оны 12-р сарын 10 өдөр анхны цуглаан Улаанбаатарт болсон тухай Россабигийн таамаглал огнооны болон газрын хувьд зөв таарч байгаа нь нэн олзуурхууштай. Уг нь бvр нарийвчилбал гурав хоногийн өмнө Ховдод, нэг хоногийн өмнө Эрдэнэтэд мөн жагсаал цуглаан болсон байдаг юм. Харин цуглаан Засгийн газрын ордны өмнө болж, хvvхдvvдээ хэрхэн сахилгагvйтэж буйг элит аав ээж нь албан тасалгааныхаа цонхоор харж суусан гэдэг ч арай дэгсдvvлэл байхаа. Анхны цуглаан зохион байгуулсан бvх хvмvvсийн дотор төрийн ордонд ядахнаа vйлчлэгч ажил бvхий эцэг эхтэй ганц ч хvн байгаагvй гэдгийг энэ талаар нэлээд судалгаа хийсэн хvний хувьд баттай хэлэх байна. Энэ хувьсгалыг яахаараа заавал сайд дарга нарын хvvхдvvд хийсэн гэж Россаби зvтгээд байгаа нь хачирхалтай. Гадаадад дипломат ажил хийж байсан хvнийг элит гээд байгаа шинж харагдана. Ядарсан бvдvvлэг тэнэг мунхаг монголчуудын хувьд Москвад гурван жил амьдарсан л бол элит болчихдог нийгэмтэй ажгуу. Дээр vед цэрэгт алба хаагаад ирсэн залуу сумандаа элит болчихдог шиг л юмаа даа. Гэтэл цуглаан зохион байгуулагчдын дотор цор ганц Нинжийн эцэг Гадаад яаманд ажиллаж байсан бололтой байдаг. Харин өөрөө ямар зорилгоор Ардчилсан холбоонд нэгдсэн нь тусдаа асуудал юм.

Хэрэв сэхээтнийг элит гэж шинээр нэрлэж байгаа бол ерээд оны Монголд сэхээтний маш том арми байсан. Арван мянган хvнд ноогдох сэхээтэн, оюутны тоогоор Монгол нь хөгжилтэй орны зэрэглэлд багтаж байлаа. Цуглаан зохион байгуулагчдын дунд Зориг, Цогтсайхан, Энхтөвшин гээд дундач сэхээтэн гаралтай нь ч, Сосорбарам, Элбэгдорж гээд ард малчин гаралтай нь ч байсан. Тэр vед Улаанбаатарт дундач хамтлаг буй болгоход ямар бvрэлдэхvvн vvсэх байв, тийм л дундач дvр зургийн хамт олон байлаа. Хожим хоёр сарын дараа нэгэн цуглаан дээр vг хэлсэн Сvх-Эрдэнэ Америкт суугаа дипломатчийн хvvхэд байснаараа Россаби авгайн хvсээд байгаа “элит” гарлын цорын ганц аймаархи vнэн юм.

Россабигийн мэтгэж байгаагаар Ардчилсан хувьгалыг гардагсад нь Москва хавьд перестройкийн нууц дугуйлангаар хvмvvжсэн, юм ойлгодог гадаад хэлтэй хэдэн нөхөд байжээ. Бараг л Горбачевийн тагнуулууд байсан бололтой. Эд л төрийн ордонд ажилладаг аав ээжvvдтэйгээ нийлж урдаас төлөвлөж бодож байгаад л хувьсгал хийсэн гэнэ. Нийгмийн хамгааллыг сайтар бодсон, капитализмын муу талуудыг олж илрvvлээд дvн шинжилгээ хийсний дvнд тойрон гарах аргуудыг нь тодорхойлчихсон хvмvvнлэг хувьсгалыг “нуль ухаан” болсон “элит” нар хийжээ. Тэр байтугай авилга хөгжинө гэдгийг мэдээд урьдчилан эсэргvvцэж байсан байх юм. 1917 оны большевик хувьсгалтай их төстэй байгаа биз? Гадаадад олон жил суусан, ард тvмэндээ аз жаргал авч ирэхээр зориг шулуудсан мэргэжлийн элит хувьсгалчид ажилчин ангид хувьсгалын санааг халдаан хvн төрлөхтнийг мөнхийн жаргалд дуудан дагуулсан тухай Коммунист намын тvvхийг цээжээрээ мэддэг хvний vг байгаа биз? Ер нь ном их наргиантай, элитийн хувьсгал гээч нэг юм тvрvvлээд бодоод олчихсон, тvvндээ тохируулж vйл явдлыг санаанаасаа зохион “баримтжуулжээ”. Бичлэг, дизайн, баримтжуулалт, дvгнэлт зэрэг нь Сталиний 1938 онд хэлж өгч бичvvлсэн Большевик намын тvvхтэй гайхмаар төстэй.

Нvvдэлчин малчны удам болсон ХХ зууны монголчууд элит давхрага vvсгэж амжаагvй өдий хvрсэн юм. Язгууртнууд нь гучаад оны хядлагад толгой дараалан өртсөн тул vнэхээр Марксын мөрөөдсөн сурвалж язгуургvй нэгэн анги болж чадсан магадгvй цорын ганц нийгэм ажгуу. Ардчилсан хувьсгалаас хойшхи нэгэн vеэ оруулж тооцоод сэхээтэн албан хаагч, хотын иргэний дөнгөж гурав дугаар vе рvvгээ орж байгаа нийгэм шvv дээ. Нэгнийх нь аав нь, нөгөөгийнх нь өвөө нь тал нутгаа орхин Улаанбаатарт орж ирсэн болохоор хот бараадсан хориодхон жилийн ялгаагаар хэн нь хэнийгээ элит сурвалжит болж дээрэлхэх вэ дээ? Номонд бичсэнээр Элбэгдорж хэмээх хөдөөний молхи, ард гаралтай маанаг Ардчилсан холбоог vvсгэсэн гадаад хэлтэй, гадаадад амьдарч байсан элит ухаантнуудын дургvй зэвvvг хvргэж хөх инээдийг нь бардаг байсан тухай өгvvлжээ. Малчин эцэгтэй Элбэгдорж хот орж ирсэн нэгдvгээр vеийн төлөөлөгч байснаараа л гадаадад амьдарч байсан ч мөн л малчин өвөөтэй хоёрдугаар vеийнхнээс хорин жилийн л ялгаатай байлаа. Тvvнээс биш тэр өөрөө ч гадаадад сурсан, мөн л орос хэлтэй нэгэн. Харин тэдний хооронд нэг том ялгаа байсан юм. Номонд Ардчилсан хувьсгалыг анхлан сэдэж хэрэгжvvлсэн гэгдээд байгаа, уран зохиолын хэлээр бол “эх дvр” маягтай зохиогдсон том дарга нарын хvvхдvvд vнэндээ бэртэгчид байлаа. Сайд дарга нарын хvvхдээс хэн нь ч ардчилсан хувьсгалд огтоос оролцоогvй. Бэртэгчид зөвхөн ялсан талд нь ордог юм. Хэн ялах нь мэдэгдээгvй тэр vед тэд хөнжлөө толгой дээгvvрээ нөмрөөд дулаан буланд нуугдаж байсан. Ардчилал vзэл санааны хувьд бvрэн ялсан өнөөдөр тэд нийгмийн бялууны аль өнгөтэй өөдтэйг нь өөрийн болгосон төдийгvй завьжаараа гоожих тосоо ч арчих завгvй хэрхэн Ардчилсан хувьсгалыг бодож олсон тухайгаа баруун солгойгvй гайхуулан ярьж яваа.

Ардчилсан холбоог цэрэглэн дарах гэсэн хэсэг махчингууд байсныг мөнөөх элит аав ээжvvд сэрэмжлvvлэн Горбачевоор боль гэж хэлvvлж байсан ухааны ч юм болоод явчихлаа. Гэтэл дараа vеийнхэндээ төрийн эрх мэдлээ шилжvvлэх цаг болсон гэдгийг ойлгож vvнийг гардсан хvн нь “махчингийн толгойлогч” Батмөнх гуай өөрөө байсан юм. Ерөөс ардчилсан хувьсгал өөрөө монголчуудын зөвшлийн vр дvн байсан билээ. Гэтэл мань хятад судлаачийн пантааз нь бvр сагаад хятадууд цэрэг илгээж магадгvй гэж Монголын коммунист удирдагчид айгаад Ардчилсан холбооныхонд бууж өгсөн болгож зохиомжилжээ. Ардчилсан холбоо өлсгөлөн зарласан явдал ч нэгэн хятад хэлтэй элит эрлийзээс Тэнь Аньминд хятад оюутнууд хэрхсэн тухай сонссоноос vvдэн хэрэгжvvлсэн болж таарч байна. Россабигийн судладаг Сvн, Юань, Мингийн vед ч монголчууд хятадуудаас айж шийдвэр гаргаж байгаагvй. Айж байсан Чин династийн vе судлах хvрээнээс нь халих учир мань эр мэдэхгvй. Гэтэл Чингээс хойш дахиад 100 жил өнгөрчихөөд байна шvv дээ.

Россаби хувьсгалын элитар онолдоо хэт хөтлөгдөөд гудамжинд ярьдаг худал цуу vгийг баримтжуулан “шинжлэх ухаанжуулжээ”. Тvvний бичсэнчлэн Энхсайхан, Амаржаргал нар саяхан хөдөөнөөс шилжин нvvж ирэгсэд, Ганболдын аав хятад, Зоригийн ээжийн аав буриад малчныг зөвлөлтvvд даалгавар өгч монголчууд алсан, Бат-Vvл ерөнхий сайд Бямбасvрэн нар ойрын хамаатан зэрэг нь бvгд худлаа. Иймэрхvv яриаг Ардчилсан холбоог анхлан байгуулсан гэгдэж номонд бичигдээд байгаа бэртэгчдийн эх эцэг тухайн vедээ Дотоод яамны чекист байхдаа зохиож тарааж байсан юм. Монголын ардчилсан хувьсгалыг хятадын болон оросын элит эрлийзvvд хийсэн гэж Россаби батлахыг оролджээ. Ийм яриаг 1989 онд До яамныхан зохиож Vнэн сониноор нийтэд тарааж байсан. Одоо ч ийм яриаг нь vнэн болгон шивэгнэж явдаг шаарууд нэг бус. Монголын ардчилсан хувьсгал бол Монголын ард тvмний ухамсартай сонголт байсан юм.

Худал гvтгэлэг, ийм байсан болоосой хэмээн хvсэмжлэн зохиосон “факт”-аар уг ном дэндvv баян. 1988 онд “Шинэ vе” нууц дугуйлан байгуулж хотоор ухуулах хуудас нааж явсан хvмvvс нь Бат-Vvл, Цогтсайхан, Амарсанаа нар болохоос энэ явдалд Зориг ямар ч холбоогvй. Ер нь 11-р сарын 26-нд болсон Залуу уран бvтээлчдийн 2-р зөвлөлгөөнөөс Ардчилсан холбоо анхны шаваа тавьсан, тэгэхэд Зориг огт байгаагvй юм. Дараа дараагийн уулзалтан дээр хэн нэг нь тvvнийг дагуулж иржээ. Ардчилсан холбооны Ерөнхий зохицуулагчаар тvvнийг сонгосон учир нь тэрээр Их сургуулийн коммунизмын онолын багш байсантай холбоотой болохоос Россабигийн хэлж байгаачлан хvмvvс тvvнийг “алтан шаазгай” хэмээн өргөмжлөн хvндэтгэж байсанд биш юм. Учир нь Ардчилсан холбоог анхлан байгуулагчид социализмыг улам төгөлдөржvvлэх vзэл санаан дээр нэгдэж байсан тул тэр талын онолын мэдлэгтэн чухал хэрэгтэй байжээ. Тvvнээс биш Россабигийн нотлох гэж оролдоод байгаачлан зах зээл рvv шууд орох, нийгмийн хамгааллаа vлдээгээд аажмаар шилжих гэсэн vзэл суртлын хэд хэдэн фракцид хуваагдсан юм огт байгаагvй. Ерөөсөө тэр vед бараг нэгэн зэрэг vvсч байсан шинэчлэгчдийн бvлгэм дугуйланг Россаби хооронд нь хольж бантан хутгасан төдийгvй өөрийн бодож олсон янз бvрийн изм vзэл санаануудыг тааралдсаныхаа духан дээр наан “ангилал зvй” хийжээ.

 Россабигийн номонд хvний санаанд оромгvй зохиомол vлгэр домог чихээстэй. Мөнөөх элит ардчилагчид одоохон хувьсгал хийе гэсэн чинь коммунист удирдагчид таван жилийн дараа хийе гэж гуйсан гэнээ. Элитvvд таван жил гэдгийг нь эсэргvvцээд дахиад цуглаан зохион байгуулж гэнэ. Магадгvй ийм яриа Дотоод яамны чекист хурандаа, тvvний гадаадад сурдаг элит оюутан хvv хоёрын хооронд болсон байж болох л юм. Гэхдээ тэр нь Монголын ард тvмэн өөрийн хvсэл зоригоор зам мөрөө сонгосон тэрхvv тvvхэн vйл явдалтай ямар хамаатай юм бэ? Оросуудыг жигшин vздэг Эрдэнэтийн ажилчид бослого гаргажээ. Тэр тухай сонсонгуутаа Ардчилсан холбоог санаачлагч элитvvд хулигаан төрхтэй, бvдvvлэг агсам Бат-Vvлийг тийш нь илгээсэн байх юм. Нөгөөх нь хаа очиж уран панаал сайтай учраас Эрдэнэтийн ажилчидтай хэлэлцээ хийж өөртөө татаж авч гэнэ. 1-р сарын 21-нд Лениний нас барсан өдрийг баяр болгон тэмдэглэдэг байсныг нь далимдуулж мөнөөх элитvvд улам том цуглаан бодож олж гэнэ. 2-р сарын 16-нд хvйтэн цэвдэг сэтгэлтэй Даваадоржийн Ганболд хамгийн анх Vндэсний дэвшлийн нам байгуулж төрийн бvх өмч болон vйлдвэр банкуудыг хувьчлахыг уриалж гарч гэнэ дээ. Төрийн нийгмийн халамжийг ор тас vгvйсгэгч тvvнийг Ардчилсан холбоог сэдэгч элитvvд эсэргvvцсэн учир Ардчилсан холбоонд хагарал гарч эхэлсэн юм байх. Vvнээс хоёр хоногийн дараа мөнөөх бvдvvлэг Бат-Vvл Ардчилсан нам гэдгийг байгуулж 200 сэтгvvлч хуралдаа уриадахсан чинь коммунист удирдагчид сэтгvvлчдэд зөвшөөрөл олгоогvй гэнэ. Хөөрхий Бат-Vvл том найр хийх гээд эзгvйрсэн бололтой юмаа, янз нь! Гэхдээ Ганболд яагаад халзарсан, Бат-Vvл яагаад бууралтсаныг одоохондоо зохиогч хөндөөгvй байна билээ. Удахгvй тайлбарлах биз. Шинэ толь гэгч анхны зөвшөөрөлгvй сонин гарч коммунист удирдагчид балмагдаж vхэж гэнэ. Коммунистууд монгол дээл өмсөхийг хуулиар хориглодог байж гэнээ. Гэтэл ийм хориотой хувцас өмссөн 10 эр гэнэт Сvхбаатарын талбай дээр гарч хэвтээд өлсгөлөн зарлаад унаж гэнэ. Тэгэнгvvт нь Ардчилсан холбоо энэ өлсгөлөнг дэмжсэн төдийгvй мөнөөх элит удирдагчид нь өлсөгчдийн хавьд очоод зогсчихсон гайхсан олон тvмэнд өлсгөлөн зөв болох тухай ухуулан таниулж эхэлжээ. 1990 оны 3-р сарын 7-ны өлсгөлөнг Ардчилсан холбоо зохион санаачлаагvй болохыг ингэж Россабигаас олж мэдлээ. Ийм учиртай байх нь л дээ!

Тэр vеийн тухай бидний мэдэхгvй, огт олж сонсоогvй олон vйл явдлыг Россаби ил болгож шинжлэх ухааны эргэлтэнд оруулснаараа энэхvv монографи нь 1990 оны ардчилсан хувьсгалаас өөрөөс нь илvv лут ач холбогдолтой болжээ. Тухайлбал өлсгөлөн зарласныг дэмжиж Эрдэнэт, Дархан, Мөрөн болон бусад газруудад, өөрөөр хэлбэл улс даяараа ажил хаялт зарласан юм байна. Дотоод яамны тавдугаар цуваа гэж ойлгогдож байсан Гандан хийд өлсгөлөнг дэмжиж өнөөгийн Бирмийн нэгэн адил лам нараа цуглаан жагсаал руу зохион байгуулалттайгаар илгээж байж. Хөөрхий муу Дэмчигийн Моломжамц гуай өлсөгчид рvv цагдаа цэрэг оруулна гэж цамнаж байж. Тэгэхээр нь Бат-Vvлийн ах Бямбасvрэн гуайг өлсөгчид рvv явуулсан чинь харин овоо доо, хэлэлцээ хийж дөнгөсөн аж. Өлсөгчид болон жагсагчид Төрийн тэргvvн Батмөнхийн өргөө болон, Зөвлөлтийн элчин сайдын яам руу дайрсан юм байна. Жагсаалд архичид, сэтгэцийн өвчтэй хvмvvс хэтэрхий олон оролцож эхэлсэн учир мөнөөх Ардчилсан холбооны элит удирдагчид хяналтаа алджээ. Ингээд аймаар юм болсон байна! Дал гаруй хvн шархтаж нэг хvн vхжээ!

Тэр vеийн Ардын их хурал, МАХН-ын Төв хороо, Улс төрийн товчоо зэрэг нам болон төрийн тогтолцооны тухай анхдагч ойлголт Россабид алга. Тиймээс хооронд нь хольж хутгаад өөрөө ч юун тухай өгvvлж байгаагаа ойлгоогvй бололтой. Дотор нь байгаа тоо баримт, он сар, vйл явдлын тухай наад захын баримт vзэж нягтлан өөрийгөө зовоохыг хvссэнгvй. Vнэндээ ч энэ тухай баримт хятад хэлээр тvvнд олдоогvйг ойлгож болох юм. Тэгээд ч ядахнаа дундад зууны хятад хэл одоогийнхоос өөр ханз хэрэглэдэг байсан л даа.
Хэдэн жилийн өмнө Польшийн нэгэн сэтгvvлчийн Монгол дахь ардчилсан хувьсгалын тухай бичсэн өгvvллийг уншиж байсан. Тэнд өгvvлэхдээ 1990 оны өвөл хэдэн польш оюутнууд Улаанбаатарт ирж гэнэ. Тэгээд Каспаров Плэйбой сэтгvvлд ярилцлага өгөхдөө Монголыг Хятадад худалдах тухай санаа гаргасан гэдгийг монгол оюутнуудад ярьжээ. Уур нь хvрсэн оюутнууд төв талбай дээрээ очиж өлсгөлөн зарласнаар Монголд ардчилсан хувьсгал болсон гэнэ. Польш оюутнууд тэр vед ирээгvй болжгэм монголчууд өдий болтол социализмаа байгуулсаар суух байж л дээ. Сайхан л хялбаршуулсан пантааз. Гэхдээ энэ бол сонин дээр нэг удаа хэвлэгдээд өнгөрсөн сэтгvvлчийн ямар ч хоргvй нэг муу өгvvлэл. Гэтэл vvнээс ч дор болхи пантааз шинжлэх ухааны арьс нөмөрч, судлалын жигvvр углаад дvvлээд гараад ирэхээр яахав?

Цаг хугацаа явсаар. Ардчилсан хувьсгал эхлээд 18 жил өнгөрчээ. Улам улам холдон тvvх болох дөхөж байна. Амьд гэрчvvд дуусах vед Россабигийн аймаархи зохиомж шилээвэр тvvхэн vнэн болно. 1921 оны vйл явдлыг 1955 онд оросууд бидэнд тайлбарлаж өгсөн юм. ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академиас эрхлэн БНМАУ-ын тvvх хэмээх ном хэвлvvлснээр тэр vед юу болоод өнгөрснийг хөөрхий монголчууд олж мэдэж билээ. Бидний vеийнхэн тэр тvvхээр шалгалт өгч, тэр тvvхийг цээжилж өссөн. Нэг л эргээд харсан бvгд худлаа байсан. Аугаа Цэцэрон нэгэнтээ өгvvлэхдээ “Хэрэв чи тvvхээ мэдэхгvй бол хэн нэг нь чамд зориулж зохиож өгдөг юм” гэжээ.

2007.12.10

БААБАР

Монголчуудыг аливааг хийхдээ ний нуугуй хэлэхэд нэлээд болхидуу, харин өнгөрсөн хойно нь дvгнэлт гарган биенийгээ хардаад эхлэхээр маш нарийн криминал дvр зураг гаргаж ирдэг ба тэр сюжет нь Чейз ч атаархмаар!

Япончуудыг өөрсдийгөө хэт буруутгадаг улс гэдэг. Тиймээс тэд амиа хорлох явдал дэлхийд хамгийн өндөр. Дээд сургуулийн элсэлтийн vеэр сургуульд тэнцээгvй залуучууд амиа их хорлодог нь эх, эцгийнхээ өмнө өөрийгөө буруутгаж байгаа нь тэр. Аль нэг пvvс компани дампуурхад ердийн ажилчид ажилгvй боллоо гэдэгтээ биш, пvvстээ олигтой ажиллахгvй байж байгаад сvйрvvлэлцлээ гэж өөрсдийгөө vздэг гэнэ. «Ошин» хэмээх телевизийн олон ангит кинонд япончуудын ийм байдал ажиглагдсан байна.

Ер нь гагцхvv япончууд төдийгvй иргэншсэн аль ч газрын суурьшмал хvмvvст хамтын хариуцлага гэгч юм тод төлөвшсөн нь илт харагдана. Хамтын зовлон байхад хамтын хариуцлага vvсдэг ажгуу. Тигр, Евфрат, Нил, Ганга, Шар мөрний эргээр анх vvссэн иргэншил нь хvмvvс хамтарч байгалийн эрхшээлээс холдох гэсэн оролдлогын эх гэлтэй. Голын эргээр vржил шимт газар хvмvvс тариа тарьж, шуудуу татан хиймэл усалгаа хийж эхэлснээр хот суурин буй болсон гэх ба аяндаа мэргэшил vvсэж хоорондоо бvтээгдэхvvнээ солилцон амьдрах болжээ. Даавуу хийгч, ваар vйлдэгч хоёр бие биедээ саад болдоггvйгээр vл барам бие биедээ харин ч хэрэгтэй учир суурин газрын хvмvvсийн нийтлэг сэтгэхvй бvрэлдэн тогтсон гэлтэй.

Суурьшил томрох тусам хvмvvс бие биенээсээ улам хараат болохын зэрэгцээ байгаль-нийгмийн гамшигт бөөнөөрөө өртөж байлаа. Ухаан нь XIV зуунд Европт гарсан тахал нэг мөсөн 25 сая хvний амь залгижээ. Өвчнөөс гадна газар хөдлөх, галт уул дэлбэрэх, vер, дайн зэрэг гамшгийг тоочиж баршгvй. Гамшгаас зайлах, бага хохиролтой гарахын тулд хvмvvст хамтын чармайлт, хамтын хариуцлага хэрэгтэй байсан нь ойлгомжтой. Ийнхvv иргэн болгоныг дайрч болох гамшиг нийтлэг эрх ашгийг буй болгодог аж. Энх тайвны гэрээ байгуулж, халдварт өвчнөөс сэргийлэх, vерийн хамгаалалтын далан босгох зэрэг нь олон хvний хамтын хөдөлмөр, vvнд хvн нэг бvрийн зvтгэл хэрэгтэй. Ийм хvмvvсийг иргэн буюу хотын хvн гэдэг, ийм нийгмийн амдьралыг иргэншил хэмээнэ. Иргэншилтэй нийгэмд иргэншсэн сэтгэхvй буй. Энэ нь хамтын хариуцлага!

Нvvдэлчинд соёл бий. Байх байхдаа хэнээс ч дутахгvй том соёлтой. Маш эрт бичиг vсэгтэй болсон, баялаг аман зохиолтой төдийгvй бичгийн гайхамшигт дурсгал vлдээсэн, дvрслэх урлагт «амьтны стиль» хэмээх тусгай чиглэлийг нvvдэлчин гаргаж ирсэн, тэд мөн өмд, дөрөө гэх мэтийн мөнхийн хэрэглээний зvйл санаачилсан, дотроос нь урлаг, соёл, гvн ухаан, бичгийн гайхамшигт хvмvvс бишгvй төрсөн… Гэвч нvvдлийн иргэншил гэж байхгvй. Яагаад гэвэл нvvж байгаа учраас тэд хотын хvн биш өөрөөр хэлбэл иргэн биш! Нийт нийгмийг нь иргэншил гэж яавч нэрлэх аргагvй. Нvvдэлчний нийгмийг иргэншил гэж нэрлэнэ, нэрлэхгvй гэдэгтээ асуудал байгаа юм биш. Гол нь XXI зууны босгон дээр амьдарч байгаа нvvдэлчний дараагийн vеийнхэн болох өнөөгийн Монголын нийгэмд иргэншлийн сэтгэлгээ байна уу, байхгvй бол муу зvйл юу байгаа вэ гэсэн талаар асуудал хөндөх гэсэн юм.

Нvvдэлчинд бие биенээсээ хамаарах хамаарал тун сул байжээ. Тэд байгалийг өөрчлөхөд анхаарч байсангvй, харин тvvнд дасан зохицохоо гол болгоно. Эрс тэс цаг ууртай догшин ширvvн газарт бэлчээр даган нvvх тэдэнд байгаль тааламжгvй хандах нь нэн их тул байгаль цаг уур нийгмийн ямар ч гэнэтийн өөрчлөлтөд амархан дасан зохицох чадвартай болжээ. Өөрөөр хэлбэл амьдрах чадвар тун сайтай гэсэн vг. Харин хамтран амьдрах талаар тааруу. Нийгмээрээ нvvдэлчин малчин, бvгд мах сvv, арьс шир гэсэн малын бvтээгдэхvvн vйлдвэрлэх тул дотоод арилжаа гэж бараг байсангvй. Харин нvvдэлчин болгонд малын бэлчээр хэрэгтэй байсан ба тэр нь Монгол нутагт төдий л хангалттай биш аж.

Өөрөөр хэлбэл хоорондоо өрсөлдөн тэмцэлдэх, бие биенийхээ дээр гарах гэж булаацалдах, vзэн ядалцах хангалттай шалтгаан оршиж байлаа. Нvvдэлчний нийгэм хамтын зовлон бэрхшээлээс ангид байлаа. Газар хөдлөхөд нэг л жалганыхан сvйрнэ, тахал гарахад ганц хоёр саахалт айл л өртөнө, нөгөөдvvл нь хожим нь аюул өнгөрсөн хойно дуулна. Нvvдэлчин өөрийнхөө төлөө хариуцлага хvлээнэ vv гэхээс нийгмийн өмнө чингэх ямар ч шаардлагагvй аж. Нийтлэг зовлон vгvйгээс болж хамтын хариуцлага байдаггvйн хэрээр нийгэм нь дэвшин өөрчлөгдөх шаардлагагvй болдог аж. 2000 жилийн өмнө нvvдэлчид яаж амьдарч байсан нь XX зууныхаасаа төдийлөн ялгаа vгvй. Хориод жилийн өмнө хийсэн социологчдын судалгаагаар монголын малчны жилийн эргэлтэн дэх хөдөлмөрийн хэмжээг гаргахад өдөрт дунджаар 4.5 цаг ажилладаг аж. Энэ нь ч бас жигд хуваарилагдахгvй, ихэнхи нь эзэгтэйд нь ноогдоно гээч.

Байгаль нийгмийн сvйрэлд өртөх магадлал багатай, хvнс хоолоор бараг дутдаггvй нийгэмд дэвшин өөрчлөгдөх ямар хэрэг байна!? Карлинигаас эхлээд Майский хvртлэх Монголд ирсэн бvх жуулчин, эрдэмтэн монголчуудыг залхуу, цаг наргvй, зvгээр олзонд дуртай, худалч гэдэг дээр санал нэгдэж байв. Ийм араншинтай нийгмийн дотоод тэмцэл тун ч хурц байх нь тодорхой. Биенээсээ горьдох царайчлах юм байхгvй, харин бэлчээрээ vргэлж булаацалдаж байдаг тул ердийн нэг нvvдэлчний хамгийн том дайсан нь ойр орчныхон нь л юм.

Хэзээ ч биенээ хvлээн зөвшөөрдөггvй тул хамтраад хийчихвэл хамаагvй хялбар байсаар байтал «чамд ч vгvй, надад ч vгvй» гэдэг зарчмыг илvvтэй эрхэмлэнэ. Чингис хаан дэлхийг эзлэхэд 20 жил зарцуулсан бол Хянганаас Алтай хvртлэх Монгол нутгаа нэгтгэхэд vvнээс бараг 2 дахин их хугацаа зориулжээ. Өөрөөр хэлбэл нvvдэлчид ганцхан хvчийг л хvндэтгэнэ. Тэд өөрснөө vйлдвэрлэл хийдэггvй боловч дутсан хэрэгцээгээ нөхөхийн тулд нийлж тонуул хийх шаардлага гардаг. Дараа нь нэгдэл нь маш амархан задарна, учир нь хэсэгтээ хvрэлцээтэй хэрэгцээгээ хангачихсан гэсэн vг. Өөрөөр хэлбэл дахиад л хvний царай харах шаардлага алга. Энэ нь дахиад л хоорондоо авалцаж гарна гэсэн vг дээ. Ийм араншинтай хvмvvст өөрийн буруу гэж огт байдаггvй. Хэн нэг хvн юм уу, аягvй бол бурхан л буруутай байх жишээтэй.

Ийм нийгэмд соёлжиж иргэншсэн алив шашин өөрийнхөө эх утгаараа орж ирнэ гэж байхгvй. Мааниас авахуулаад марксизм хvртэл бараг бvх шашин тал нутагт орж ирсэн боловч бvгд нvvдэлчлэгджээ. Vvнийг «монголчлох» ч гэдэг. Хvнийг дээдэлсэн загалмайн шашин, бие хvн дээр төвлөрсөн бумба, нvгэл буяныг дэнсэлсэн буддизм, нийгмийн харилцан vйлчлэх загвар гаргасан кvнз, нийгмийн шударга хуваарилалт сургасан марксизм бvгд монголчлогдон их бодож л биенийгээ дарж доош хийхэд зориулагдаж байв.

XX зууны техник технологийн дэвшил, орчин vеийн иргэншил манай гаригийн бvх өнцөг буланд хvрэв. Антрактидэд давхар байшин барьж, саран дээр хvн машинаар явж байгаа юм чинь монголын бөглvv талыг юу боллоо гэж зvгээр vлдээх билээ. Бог бод холилдсон 30 сая мал, тvvнээ дагасан хагас сая нvvдэлчний багтаамж бvхий монголын vржил шим муут бэлчээрт хот суурин буй болж, тvvнээсээ улбаалан хvн нь өслөө. Өөрөөр хэлбэл малын бус орлогоор амьдардаг хотын монголчууд буй болсон гэсэн vг. 1960-аад оноос эхэлсэн хотжилт маш эрчимтэй явагдаж, эдvгээ гэхэд Монголын хvн амын 20 хувь хvрэхгvй хэсэг нь нvvдлийн мал аж ахуй эрхэлж байна. Хvн амын талаас илvv нь том жижиг хотуудад амьдарч байна. Нvvдэлчин удмынхнаас анх удаа хоёр, гуравдугаар vеийн хотын иргэд төрөн буй боллоо. Дундаж монгол бие хvн хэдийгээр залхуу ч гэсэн сэргэлэн ухаалаг, оюуны хөгжлийн потенциал муугvй, юм сурахдаа дажгvй, ямар ч шинэ нөхцөлд амьдарч чаддаг, амьдрах чадвар сайтай тул нийтийн боловсрол тvгэн дэлгэрч эмч, багш, химич, инженер, электроникч зэрэг нарийн мэргэжилтэй монголчууд мянга мянгаараа бий боллоо. Монгол Улс яг одоо иргэншиж байна. Хотжиж байна. Гэвч иргэншлийн хамгийн гол хэмжvvр болсон нийгмийн иргэншсэн сэтгэлгээ тогтов уу? Хамтын хариуцлага гээч юм нvvдэлчдийн удмынхны сэтгэлгээнд бvрдэв vv? Өөрөөр хэлбэл vнэхээр иргэншиж чадаж байна уу???

Эдvгээ «социализмаас vлдсэн бэлэнчлэх сэтгэлгээ» гэж ярьдаг. Сайтар тунгаавал хөдөлмөр хийлгvй баялагт хvрэх нvvдэлчин сэтгэлгээг социализм улам хөөрөгдөж өгсөн мэт. Хамтын хариуцлагыг vл мэдэх нvvдэлчин сэтгэлгээг социализмын vед захиргааны аргаар орлуулан нөхөж байлаа. 1966 онд Улаанбаатар нэлдээ vерт автагдсан. Зvй нь нvvдэлчин сэтгэлгээгээр бол, айл болгон vерт автагдаж магадгvй газраас холдоод суучих буюу тэрvvхэндээ хашаа, гэрээ тойруулан хамгаалалт босгох байлаа. Харин захиргаадаж байж хамтын хvчээр далан босгосон нь нийт хотоо дажгvй хамгаалалттай болгоод авсан юм. Нэгэнт хамтын эрх ашиг гэж байдаггvй учир хоорондын хурц тэмцэл байсаар байлаа. Намын хянан шалгах хорооны архивыг чигжин дарсан матаасны бичгvvд vvний ердийн л нэг жишээ л дээ. 1937 оны харгислал гээд байна, vнэндээ монгол нь монголоо матаж барьж хорьж буудсан хэрэг. Нийгмийн сvйрлийг Далимдуулан биенээ барьж авч хорслоо тайлж буй хэрэг.

Нийгмийн төлөө, тухайн vзэл суртлын төлөө, эх орныхоо төлөө санаа зовсон царай гарган биенээ матаж ховлоно.

Vнэндээ нvvдэлчин сэтгэлгээнд эх орон, ариун vзэл санаа, нийгмийн эрх ашиг гэж юм огтоос байдаггvй. Ямартаа монгол хэлэнд «совесть», «мораль», «честь» гэх мэтийн vг байдаггvй, яагаад гэвэл тийм ухагдахуун огт vгvй. Монгол хvн дандаа зарчмын асуудал тавина, vнэндээ ард нь хувийн аар саар жижиг эрх ашиг байх ба тэр нь мөнөөх «зарчмын» асуудлыг хөдөлгөх гол мотор байдаг. Энэ бол бараг аксиом! Өөрөөр хэлбэл vvнийг батлах гэж улайрах хэрэг юу байна, тус бvрдээ өөрийгөө харчихад л хангалттай шvv дээ. Хэдийгээр vvссэнийх нь 355 жилийн ойг тэмдэглэсэн боловч, нvvхээ болиод дөнгөж 100 жил болж байгаа, хотын төрх ороод 40-өөд жил болж байгаа Улаанбаатарт гэрэлтэй, цонхтой орц бараг байдаггvй, гудамжинд таксафон зоож болдоггvй, гудамжинд дулааны шугамын тагийг онгорхой орхидгоос өдөрт дор хаяж нэг хvн унаж хавиргаа хугалдаг, хот золбин нохойндоо баригдсан зэрэг иргэншлийн сэтгэлгээ тогтох яагаа ч vгvйн жишээ даанч олон.

Хөдөлмөрөөр бvтсэн баялгийг ямар ч зорилгогvй сvйтгэхийг вандализм гэдэг. Энэ нь эртний Ромыг галдан сvйтгэсэн нэгэн нvvдэлчин аймгийн нэр шvv дээ. 1990-ээд оны эхээр Зvvн Европын зах дээр бvлэг вьетнамчууд нэгэн төрөл цамцыг ганц л vнээр зарж, нэг төгрөг ч доош татахгvй байхад мотор зөөж аваачсан монголчууд нэг нь юмаа зарах гэхээр нөгөө нь хажуугаас нь оролцон хямд vнээр цохиж байхыг бvгд сонссон байх. Өнөөгийн монголчууд заавал иргэнших ёстой юмуу? Заримынх нь vзэж байгаачлан эм болсон эрvvл агаартаа морио унаж, модоо тохоод дураар сэлгvvцэн, цээжиндээ эх оронч vзэл гэдгээ данх шиг том хөөрөгтэйгээ тээн, жуулчнаар ирсэн япончуудыг хvчилтөрөгчөөр амьсгалуулаад дойлуур сааж суувал яасан юм бэ? Иймэрхvv гэнэн сэтгэлгээний мөрөөдөл их яригддаг.

Хөдөлмөр хийлгvй vнэгvй амьдрах гэсэн нvvдэлчин сэтгэлгээ ард нь тодхон харагдаж байгаа биз? Уг нь ингэхэд болохгvй юмгvй л дээ. Иймэрхvv байдлаар хэдэн мянган жил амьдраад болоод байсан юм чинь! Гэвч нэг талаас урьд нь ямарч зуунтай аналоги байхгvй XX, XXI зуун болж байна. Нөгөө талаас монголын нутаг хагас сая илvv нvvдэлчин багтаахгvй тул одоо гэхэд л ихэнхи нь төвлөрөл даган амьдарч байгаа.

Нэгэнт нvvдлийн мал аж ахуйгаар амьдарч байгаа биш учраас хvссэн ч, хvсээгvй ч хамтын зовлон бэрхшээл vvсэж байна. Vvнээ дагаад хамтын хариуцлагатай байхаас өөр арга vгvй. Өөрөөр хэлбэл өнөөгийн монголчууд хотжиж, иргэнших нь цаашид оршин тогтнох vндсэн арга юм. Орчин vеийн мэдээллийг олж авах нэг хэрэг, орчин vеийн байдлаар сэтгэх өөр хэрэг. Байгаль орчин гэж ярих нь бидэнд өөрийгөө дөвийлгөж, олны анхаарал татах гэсэн хэрэг (яагаад гэвэл монгол хvний зарчмын саналын ард заавал нэг муу хувийн ашиг явж байдаг учраас) озон цоорч, байгалийн тэнцвэр алдагдан, агаар мандал бохирдож буй энэ дэлхий хvн төрөлхтний дунд ердөө ганц бий ба тэр нь сөнөчихвий гэж орчин vеийнхэн тvгшиж байгаа нь өөр хэрэг.

Газраа гадаадынханд ашиглуулахгvй гэж цээжээ өвдтөл балбах нь зарим нэгний чааваас нэг муу амьдрах арга, газраа ашиглах нь Монгол орон орчин vеийн иргэншсэн ертөнцөд vлдэж хоцрох магадгvй ганц зам. Монголчуудын араншин магадгvй тэднийг энэ ертөнц дээр хэдэн мянган жил оршиход нь тус болон авч явсан ч юм билvv. Харин XX, XXI зууны зааг дээр хотжин амьдарч байгаа өнөөгийнхөнд энэхvv «vндсэн» араншин нь маш том саад болж байна. Магадгvй энэ хамтын хариуцлагагvй араншин нь тэдний мөхөх vндсэн шалтгаан болсон гэж хожмын тvvхчид vзэх ч юм билvv! «Тэмvvжин Мэнч»-ийн жишээг цөмөөрөө мэднэ. Муутай ч, сайтай ч мянгаараа хvмvvс ажилтай амьдралтай байсан. Гэтэл дундаас нь «шударга нь дэндсэн» хэдэн хvvхэн гарч ирж бужигнуулаад юу болов? Чамд ч vгvй, надад ч vгvй! Vхвэл адилхан л vхэцгээе!

Өнгөрөн жилийн Улсын их дэлгvvрийн бужигнаан яг адил.Өмч хувьчлалын дарга Энэбиш идэж уусан л байж таарна. Идэж уухыг хэн ч хараагvй л дээ. Гэхдээ монгол хvний нvvдэлчин сэтгэлгээнд дурайтал харагдаж байгаа юм чинь өөрсдийнхөө дундаас дайсан олж илрvvлээд тvvнтэйгээ vхтлээ тэмцдэг монгол уламжлалтай туршлага дэлхийд хосгvй. Окопны сэтгэлгээ. Хэнтэй нь ч хамаагvй, хамгийн гол нь байлдаж л байх ёстой. Монголчууд аливааг хийхдээ ний нуугvй хэлэхэд нэлээд болхидуу, харин өнгөрсөн хойно нь дvгнэлт гарган биенийгээ хардаад эхлэхээр маш нарийн криминал дvр зураг гаргаж ирдэг ба тэр сюжет нь Чейз ч атаархмаар.

Дарханы банкны нэг тэнэг жаал төлбөрийн даалгавар Улаанбаатар руу компюьтерээр илгээгээд араас нь өөрөө ирж жаал мөнгө зувчуулжээ. Харин vйлдлийг нь сонинд бичихдээ Билл Гейтсийн хэрийн ухаантан байсан маягтай дvрсэлсэн байх шиг. Хардалцаад, биенийгээ доош хийгээд эхлэхэрээ энгийн логиктой яавч авцалдахгvй байдлаар биенээ муулан матна. Бvх дэлхий Монгол руу шунан дайрцгаагаад л, хятадууд Монголд л амьдрах гэж vхэж хатацгаагаад л, монгол ген, монгол ухаан, монгол шороо… Монгол хvний генефондыг хайрлан хамгаална гээд vндэсний аюулгvй байдлын номлолдоо оруулчихсан гээд л бод доо!

Их сvv өгдөг vнээ юм уу, их ноос гардаг хонь нь хvний олон жилийн селекцийн хөдөлмөр байдаг тул генефондыг нь хамгаалах асуудал тавигддаг. Зайлуул, энэ нvvдэлчин сэтгэлгээ маань л монгол хvний генефонд байхдаа. Хятадад ам.км-т 64 хvн суудаг нь дэлхийн дундаж нягтрал ба Өвөр Монгол, Шинжаан, Төвдөд огт эзэнгvй асар их газар бий. Монгол нь дэлхийн хамгийн хvйтэн газар тул амьдран суухад төдийлөн таатай биш учир Улаанбаатарт суух гадны элчингийнхэн хамгийн их нэмэгдэл авч хоногоо тэсэн ядан хvлээж суудаг. Ердийн л vнэн маань энэ шvv дээ.

Аль ч иргэншсэн оронд нийтийн эрх ашиг байдаг. Яаж ч муудалцаад яаж ч бvлгэрхээд тэрхvv нийтлэг эрх ашгаа хөнддөггvй. Яагаад гэвэл нэг завин дээр сууж яваа ба завь хөнтөрвөл бvгд vхнэ гэдэг энгийн vнэнийг цөмөөрөө мэддэг. Vvнийгээ л тэд vндэсний эрх ашиг гэдэг юм шиг билээ.

Тvvнээс манайхан шиг биенийгээ далайлгах болохоороо л «vндэсний эрх ашиг», «аюулгvй байдал» гэсэн сэдэв бvхий туульс хайлдаггvй бололтой. Сая МАХН-ын удирдлагаас хэрэв ядарсан ард тvмний маань цалинг нэмэхгvй бол УИХ-ын хаврын чуулганыг эхлvvлэхгvй гэж ёслол төгөлдөр мэдэгдэн ард тvмнээ хайрлав. Төрийн машин зогсооно гэж заналхийлцэж тоглодог амьтан гэж байх уу.

Монголчуудад нийтийн эрх ашиг байдаггvй ч гэр бvлийн эрх ашиг гэж байдаг. Тэр байдгаар нь төсөөлvvлбэл эр эм хоёр хэрэлдээд чамайг тэгэхгvй л бол хvvхдээ ална шvv, гал голомтоо самардана гэж заналхийлж л байгаа хэрэг дээ.

Жич: Зохиогч өөр гаригаас ирсэн гадаадын иргэн биш. Комбинатад өссөн жирийн л 2 дугаар vеийн хотын хvн. Том авдран дээр жумдаануудаа томоос бага руу нь суврага аятай өрсөн гэр байшинд өссөн. Төв цэнгэлдэхийн павилоныг жил бvр шиллэхэд дараа нь мөнөөх цонхыг ямар ч зорилгогvй хагалж зугаацаж хvмvvжсэн. Хартай гэж жигтэйхэн. Өсөрхсөн хvнийхээ тухай энэ муу хог ингэсэн л байж таарна, тэгж хэлсэн нь тийм учиртай гэж ургуулан бодсоныг нь ном болговол Агата Крист, Стифен Кинг атаархаж vхмээр. Өөрийн муу өчvvхэн эрх ашгаа хамгаалж хэнтэй ч пиджакаа тайлж байгаад vзэхэд бэлэн «морь унасан» монгол хvн. Тийм учраас өгvvллийн нэр «Бидний араншин»!

1996-2000 оны УИХ-ын гишуvн байхдаа тэрлэв.

Баабар

Аргентинд тэргvvн хатагтай нь Ерөнхийлөгч болжээ. Ардчилсан сонгуулиар гарч ирж буй хэрэг. Шинэ vеийн Аргентинд болж буй гурав дахь тохиолдол нь. Урьд нь Эва Пэрон, Мариа Пэрон нар тэргvvн хатагтайгаас Ерөнхийлөгчид дэвшиж байв.Ардчилсан сонгуулиар хэн ч Ерөнхийлөгч болж болно. Тэгж яривал АНУ-д хоёр удаа аав хvv хоёр, нэг удаа өвөө ач хоёр ерөнхийлөгч болж байлаа. Удахгvй тэргvvн хатагтай асан Хиллари ерөнхийлөгч болох тун ч өндөр магадлалтай байна. Иймээс Аргентинийг шоолох хэрэггvй мэт. Гэвч Аргентин өөрийн хачирхам, сургамжтай онцлогтой. Дэлхийн II дайнд хамгийн их хожсон орны нэг Аргентин байлаа. Дайнд нэрвэгдсэн Европ, Ази, Африкийг тэд хооллосон юм.
Аргентинд тэргvvн хатагтай нь Ерөнхийлөгч болжээ. Ардчилсан сонгуулиар гарч ирж буй хэрэг. Шинэ vеийн Аргентинд болж буй гурав дахь тохиолдол нь. Урьд нь Эва Пэрон, Мариа Пэрон нар тэргvvн хатагтайгаас Ерөнхийлөгчид дэвшиж байв.Ардчилсан сонгуулиар хэн ч Ерөнхийлөгч болж болно. Тэгж яривал АНУ-д хоёр удаа аав хvv хоёр, нэг удаа өвөө ач хоёр ерөнхийлөгч болж байлаа. Тэдний будаа, махыг дэлхий хувхайлж байлаа. Австрали, Канадын нэгэн адил дайнаар баяжсан Аргентинд vйлдвэрлэл хөгжиж, эрчим хvч, нефтийн салбар цоройж, зах зээлийн механизм ажиллаж, дунд ангийн тоо нэмэгдэж, чөлөөт хэвлэл оршиж, төрийн аппарат цомхон мөртөө vр дvнтэй ажиллаж байсан юм. Экспорт импортын зөрөө нэг хагас тэрбум долларт хvрч байсан нь тэр vеийн тооцоогоор Английн 70 жилд олох мөнгө байв. Хэрэв энэ баялагаа зөв зарцуулаад явсан бол Аргентин өдийд дэлхийн хамгийн хөгжингvй орны нэг байх байсан төдийгvй ерөөс Латин Америкийн хөгжлийн хандлага шал өөр байх байлаа.

 1943 онд төрийн эрхэнд гарсан цэргийнхэн Vйлдвэрчний эвлэлийг хориглож орхижээ. Хөдөлмөрийн сайдад томилогдсон хурандаа Хуан Пэрон гэгч чухам энэ гомдсон vйлдвэрчнийхнийг өдөөн турхирвал том хvч юм гэдгийг анзаарсан байна. Цэргийн нөхдvvдтэйгээ нэгэн учирлаар муудсан тэрээр амиа гуйж байх тэр мөчид эхнэр нь болох Эва Пэрон Vйлдвэрчнийхнийг босгож нөхрөө суллаж авлаа. Пэрон шууд л Vйлдвэрчний эвлэлийг өмөөрөгч болж хувирах нь тэр. 1945 онд болсон сонгуулиар Ерөнхийлөгчийн сэнтийд залрав. Ардчиллыг яаж гуйвуулж, чөлөөт сонгуулийг хэрхэн тоглоом болгож болдгийг тэрээр харуулж чадсан юм. Ленин, Сталин, Муссолини, Франкогоос бvгдээс нь сэглэж хуулсан фашизм, коммунизмын хольц, хожмын гурав дахь ертөнцийн удирдагчийн хэв шинжит дvр болсон анхны хувилбар ийнхvv бэлэн боллоо.

Ерөнхийлөгч болуутаа социализм болон vндэсний vзлийн нэрийн дор цэцэглэж байсан бvхэл бvтэн улсын эдийн засгийг яаж сvйрvvлж болдгийг vзvvлж өгөв. Банк, төмөр зам, холбоо, эрчим хvч, зам харилцаа, даатгал, уул уурхай, загасны vйлдвэрлэл гээд бvгдийг нь улсын болгов. Ганцхан амьсгаагаар Аргентинийг нvсэр том халамжлагч төртэй болголоо. Нийгмийн хангамжинд төсвийн эзлэх хувь хорь хvрэхгvй байснаа дороо гуч болж өсөв. Ажилчид арван гурав дахь сарын цалин авч дээр нь сарын амралттай болж, баян орны хэмжээний цалин тэтгэмжтэй боллоо. Улсад алба хаагчдыг муу ажилласан ч сайн цалинжуулдаг төдийгvй ижил жишиг барихыг хувийн салбараас шаардана. Санхvvгийн бололцоо чадвахи огт хамаагvй, хамгийн гол нь ажилчид л сайхан амьдрах ёстой.

1951 он гэхэд тэрээр улсынхаа бvх санг хоосолж дөнгөлөө. Цалин, тэтгэвэрийг утга учиргvй нэмнэ гэдэг цаасан мөнгөний овоолго гэнэт vvсэж мөнгө vнэгvйдэн инфляци болно. Энэ бол эдийн засгийн наад захын тооцоо баймаар. Нийгмийн халамж хэтрэхээр vйлдвэрлэл нь тvvнээ нөхөж чадахаа болино. Гэвч Пэронд энэ бvхэн хамаагvй аж. Тостой цатгалан амьдрал хэдхэн жил vргэлжлээд сангаа хоосолсон улс орон ёроолгvй ангал руу унаж эхэллээ. Нэмэр дээр нь тэр жил Аргентинд айхавтар ган тохиожээ. Одоо яах вэ? Төлөх мөнгө байхгvй! Пэрон эдийн засгийн солиорлоо одоо улс төрийн галзуурлаар солив. Тvvнд буруутгах дайсан хэрэгтэй боллоо. Мэдээж байгаль буруутай. Сөрөг хvчин буруутай нь хэнд ч ойлгомжтой. Тvvнээс гадна АНУ, Англи гээд гадныхан буруутай. Чөлөөт хэвлэл дайсанд тооцогдов. Жокэй клубыг хvртэл дайсан гэж зарлан шатаажээ. Улмаар католик шашин бас буруудаж тэдний сор болсон хоёр сvмийг нь 1954 онд нураажээ. Эцэст нь цэргийнхэн тэсэхээ больж эргэлт хийхэд Пэрон гадаад руу зугтаж амиа хоохойлсон юм.

1955-73 оны хооронд Аргентинд 9 ерөнхийлөгч гарч ирсэн боловч Пэроны баллааад сvйрvvлчихсэн эдийн засгийг хэн нь ч сэхээж чадсангvй. Эдийн засгийн утгаар нь харвал “аймшигтай” гэж болохуйц улс vлдээжээ, тэр. Асар их хөрөнгийг янз бvрийн ашиггvй арга хэмжээнд vрж цацсаны дvнд төрийн нvсэр паразит аппарат, ахадсан том vйлдвэрчний эвлэл, төсвийн ажилтны нижгэр арми хувхайрсан хөрсөн дээр хоол нэхэн vлдсэн юм. Өөрөөр хэлбэл цэцэглэн хvчирхэгжиж байсан гvрнийг бодлогогvйгээсээ гадна олон тvмэнд таалагдахын тулд маргаашаа мартчихсан ганц удирдагч сvйрvvлж сул дорой, ядуу орон болгожээ.

 Хэдийгээр дэлхийн толгой хэсэгт гарч ирэх байсан энэ улс Латин Америкийн тааруухан нэг орон болж хоцрогдсон авч ядуу иргэдийн сэтгэл зvрхэнд Пэрон арилшгvй хvчтэй дурсамж vлдээсэн юм. Пэроныг байхад ийм ч сайхан тийм ч гоёхон байсан тухай дурсамж нь домог болон хоцорчээ. Ялангуяа тvvний эхнэр Эва Пэрон сая сая аргентинчуудын гэгээн Дар-Эх болон мөнхлөгджээ. Бvжигчин явсан энэ эмэгтэй улсын санг хоосолж цацах ажлыг гардаж байсан юм. Нөхрийгөө ерөнхийлөгч байх vед дэд ерөнхийлөгч байгаад өвчнөөр нас барсан учир цаашхи дарангуйлалд нь хамаагvй, харин өөх тосоор хэхэрч байсан алтан vед нь хамаатай гэж ядарсан ард тvмэн vздэг аж. Мадонна гол дvрд нь тоглосон Эвита:Сvvлчийн танго хэмээх дуулалт кино vзсэн бол Эва ард тvмэн рvvгээ мөнгө цацаж байгаагаар гардгийг санаж байгаа байх. Энэ нь уран сайхны хэтрvvлэл боловч vнэхээр хvмvvст нь улсыг нь хуваагаад тараагаад өгчихсөн юм, тэр.

Аргентинд пэронистууд гэсэн маш хvчирхэг улс төрийн нам бий. Тэд 1973 оны сонгуулиар ялаад ная дөхсөн өвгөнийг гадаадаас авчирч дахин ерөнхийлөгч болгоод дахиад мөнгө тараахыг нь хvлээв. Өвгөн тун удалгvй vхсэн учир гурав дахь эхнэр Мариа Пэроныг ерөнхийлөгч болгожээ. Харин эхнэрт нь тараая гээд мөнгө vгvй явсаар 1978 онд цэргийн эргэлтээр хусагдлаа. Ажилгvйдэл, инфляци, дотоодын хямралдаа баригдсан энэ орон олон нийтийн анхаарлыг өөр тийш татахын тулд Фолькландын арлын төлөө Англид дайн зарлаж байв.

Пэрон болон пэронизм зөвхөн Аргентинийг дайрсан хар сvvдэр болон хоцроогvй юм. Популизм аль ч орны улс төрд байдаг боловч пэронизмыг төрийн бодлого болгож сайжруулан давтах гэсэн оролдлого ялангуяа Латин Америкт байнга давтагддаг. Кастро мөн л ийм популизмаар гарч ирж 50 жил дарангуйллаа, улс орныг нь шоглосон байдлаар “эрх чөлөөний арал” гэж хочилдог. Венесуэль одоо яг энэ замаар явж байна. Асар их газрын тосны баялагтай энэ орон тvvхий эдээс олсон ашгаа ард тvмэндээ бэлнээр нь тарааж байна. Иймээс Ерөнхийлөгч Хөгийн Чааваас ядарсан сэтгэхvйтэй ард тvмнээсээ 70 хvртэл хувийн дэмжлэг авч байгаа юм. Гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг хөөж туухаар ажлаа эхэлсэн тэрээр тун удалгvй өөрийн vйлдвэрлэгчдийг гадуурхаж гарсан ба одоо чөлөөт хэвлэл рvv дайрч эхэлсэн. Удахгvй сvм хийдийг дайснаар зарлах биз. Өрөөсөн гутал нь болсон vйлдвэрчний зvтгэлтэн нэг индиан Болив улсыг популизмаар хоосруулаад эхэлчихсэн. Болив улс удахгvй “бvр болив” болох биз.

Эд Кастротой нийлж аваад өөрсдийн хийж буй нийгмийн аймшигт туршилтаа “XXI зууны шинэ социализм” гэж нэрлэх болжээ. Тэнэг жишээ халдвартай байдаг учир өвчин Беларусын Лукашенко, Зимбабвэгийн Мугабэ, Ираны Ахмаднажид гээд олон тэнэгт нэгэнт халдварлажээ. Эдний нийтлэг дvр нь ард тvмэндээ ухаан мэдрэлгvй хайртай, байгаагаа бvгдийг нь тэмтэрч өгдөг, өөрсдийнх нь аз жаргалд гадныхан гэж махчин дайснууд саад болдог, тэр дайснууд нь дотор талд нь төлөөлөгч тагнуулаа шургалуулсан байдаг, дайснуудын зорилго нь ард тvмнийг нь амьдаар нь шулж эх орныг нь цөлмөх гээд байдаг, vvнээс хамгаалахын тулд зөвхөн эх оронч арга хэмжээ авдаг аж. Хий юм хардаг парной өвчтэй ийм удирдагчдыг амьдруулах хөрс нь ухамсар дорой нийгмийн сэтгэлгээ билээ.

Аргентинчууд яагаад гурав дахь удаагаа тэргvvн хатагтайгаа Ерөнхийлөгч болгож байна вэ? Эва Пэроны тухай дурсамж, Чааваасын ард тvмэндээ мөнгө тарааж байгаа жишээ дахин тэднийг популизмд дуудав уу? Популизм нь авилгын нэг адил улс гvрнийг сvйрvvлдэг хvчин зvйл. Популизмд автахгvй хэмжээний нийгмийн сэтгэлгээтэй болж байж улс орон баталгаат хөгжил цэцэглэлийн тухай ярих хэрэгтэй гэдгийг Аргентиний жишээ өгvvлнэм. Don`t cry for me, Argentina!

Баабар

2007.11.4

Угаасаа ядуу нийгэмд баян хvн байдаггvй юм гэнэ лээ. Бодоод байхад ядуу хvнд амь зуулгаа бодож явахаас єєр ямар олигтой бодол тєрж явахав дээ. Яг vнэндээ Монголд баян хvн байхгvй л дээ. Олигтойхон шиг баячуудтай байсан бол тэдний дэмжлэг, санаачилгаар нийгмийн сєрєг асуудлууд шийдэгдчихсэн байгаа л даа. Манай баячууд гээд байгаа нєхдvvд хулгайч, луйварчид л байхгvй юу. Юун нийгмийнхээ сєрєг асуудлыг шийдэх, нийгмээ улам л хариуцлагагvй бохир байлгаж байгаад тэндээс нь ашиг хонжоо олохыг бодож сууж буй улс.
Нийгэм хог шаараа цэвэрлээд, хууль ёс тогтоод ирвэл тэд ашиггvй болчихно. Тийм болохоор тэд шударга ёс тогтохоос vхтэлээ айж явдаг юм. Єнгєрсєн долоо хоногт болж єнгєрсєн МАХН-ын их хурал гээч юм манай нийгэм дэх баячууд гээд байгаа хvмvvсийн vнэн тєрхийг тодорхой харууллаа. Тэдний эцсийн зорилго, шийдвэр ямарч vнээр хамаагvй засгийн эрхийг гартаа удаан байлгахад чиглэгддэг юм байна.
Энэ тухай Санжийн Баяр дарга болонгуутаа шулуухан хэллээ. Тэд хурлаараа улс оронд нvvрлээд буй оюуны хоосрол, ядуурал, ажилгvйдэл, газар шорооны цєлмєлт, хvнсний аюулгvй байдал, байгалийн цєлжилт, тэнцвэргvй байдлын талаар хvний урманд гав гэж дуугарсангvй.

Зєвхєн 2008 оны сонгуульд эрх мэдлээ алдахгvй байх тухайгаа л ярилаа. Гуйлгачны бадар болсон албан тушаал, эрх мэдлээ алдахаасаа тэд vхтэлээ айж байгаа нь л тэр. МАХН-д ариун цагаан хєдєлмєрєєрєє таван цаастай болсон хvн байсан бол амьдарч буй нийгмийнхээ тєлєє ядаж ганц буянтай vйл хийх тухай санал, санаачилага гаргахсан. Тэдний дунд баян хvн нэг ч байхгvй болохоор нийгмийнхээ сайн сайхны тєлєє vйл ажиллагаа зохион байгуулахыг vл санаачилж бvгд л эрх мэдлээр дамжуулан эд хєрєнгєтэй болох талаар тачьяадан нэг нэгнээ хэмлэлээ шvv дээ. Монголын баячууд гээд байгаа улс яагаад УИХ-ын гишvvн болохыг хvсдэг гэдгийн нууц энд л оршиж байгаа юм.

Товчоор хэлэхэд тэд мєнгєгvй болохоороо мєнгєтэй болох гэж зvтгэж байгаа нь тэр. Гэтэл хорвоогийн баячууд яаж байна. Єєрийнхєє хувийн амьдралыг болгож бvтээгээд зогсохгvй оршиж буй нийгмийнхээ тєлєє хэр чинээгээрээ буянтай vйлс хийж байна шvv дээ. Тэд зєвхєн єєрийн эх орондоо сайн сайхныг бvтээгээд зогсохгvй дэлхий ертєнцийнхєє хєгжил цэцэглэлтийн тєлєє, ирээдvй хойч vеийнхээ жаргалтай амьдралын тєлєє ажиллаж амьдарч байна шvv дээ. Ганцхан жишээ хэлэхэд Сорос гэдэг буянтай хvн монголчуудыг тайван, жаргалтай амьдруулахын тулд сvvлийн хэдэн жилд халаасаа уудлан чамгvй доллар бидэнд цацсан билээ.

Харин монголчууд Соросын єгсєн мєнгийг зєв зохистой хэрэглэсэн гэхэд эргэлзээтэй. Соросын сангийн тэтгэлгээр vйл ажиллагаа явуулдаг Урлагийн зєвлєл хэмээгч байгууллага байдаг. Одоо хєрєнгє чинээтэй болчихсон болохоор бие даагаад тєсєл хєтєлбєр хэрэгжvvлж байгаа гэсэн. Энэ байгууллага нэр бvхий хэдхэн цєєн хvнийг л хуйвалдааны журмаар дэмждэг гэдгийг миний бие сайн мэдэх юм. Урлагийн зєвлєлийнхнийг танихгvй бол янз бvрийн тєсєл єгєєд хэрэггvй. Сонголт нь угаасаа ємнє нь хийгдчихсэн байгаа. Итгэхгvй бол шалгаад vзээрэй. Соросын сан дэмжлэг vзvvлж байх vед Урлагийн зєвлєл тоотой хэдхэн уран бvтээлчдийг жил дараалан тэтгэлэгтэй хамруулсан нь цагаан цаасан дээр тодоос тод vлдчихсэн байгаа. Энэ бол Монгол Улсыг хєгжvvлэхийн тєлєє тусалдаг сайн санаатнуудын таван цаас хаашаа алга болдгийн єчvvхэн тєдий жишээ л юм.

Энэ мэтээр тєсєл, хєтєлбєрvvдийн цаад тал руу нь єнгийгєєд байвал дургvй хvрмээр зvйлс их гарна. Ийм болохоор гаднаас орж ирж буй тєсєл хєтєлбєр, тэтгэлэг ямар замаар алга болдог нь даанч тодорхой. Сvvлийн vеийн мэдээ, мэдээллээс vзэхэд Монгол Улс АНУ-ын Мянганы сорилын сан тэтгэлэгтхєтєлбєрт хамрагдан 285 сая ам.долларын тэтгэлгийг тєслийн журмаар хэрэгжvvлэх нь илэрхий болжээ. Энэ бол их мєнгє.
Энэ мєнгийг зєв зохистой ашиглавал манай улсын хєгжил дэвшилд ихээхэн нааштай vр дvн авчирна. Гэвч зєв зохистой ашиглана гэдэг нь урьд ємнєх тvvхээ сєхвєл нэг л найдваргvй. Мєн л хэдэн хvн улс орны хєгжил рvv чиглэсэн хэдэн ногоон цаасыг хувийнхаа зуслангийн амбаар сав руу хийгээд vлдсэнийг нь гадаадын банкинд хийчихэж мэдэх л юм.

Яагаад гэвэл ядуу хvний шунал баян хvнийхээс их байдаг болохоор манай бадар барьсан эрх мэдэлтнvvд авгай хvvхдийнхээ нэр дээр элдэв тєсєл хийгээд тvvнийгээ хуйвалдааны журмаар авч ашигладаг нь хэвийн vзэгдэл болсон юм. Нийгэмд vvрлээд буй энэ хулгайлах, хумслах, хvний мєнгєєр амьдралаа залгуулах асуудал бол зєвхєн дээд тєвшиндєє ч байгаа юм биш дунд, доод тєвшиндєє ч гэсэн газар авчихаад байгаа юм.
Дунд тєвшний албан тушаалтнууд тєсвийн тав арван тєгрєгийг мєн л хулгайн замаар шамшигдуулан байж архи, vдийн цайны мєнгє, хvvхдийнхээ сургалтын тєлбєрийг олж байгаа нь нууц биш.

Доод тєвшиндєє бvр гачлантай. Хvн бvхэн зvдvv амьдралтайгаа гайхан дээшээ харж гуйлга гуйна. Том гуйлгачид нь сонгууль дєхєєд ирэхээр жижиг гуйлгачиндаа ганц, хоёр сохор зоос мєрєн дээгvvрээ давуулж шидэж гарыг нь цайлгана, Нэг ёсондоо манай нийгэм гуйлгачны, гуйранчдын сэтгэхvйгээр амьсгалж байгаа гэхэд хилсдэхгvй. Урлаг, спортын одонцрууд нь хvртэл нэг л єрєвдмєєр. Зєвхєн бєхчvvд гэгддэг бvдvvн хадуун нєхдvvд найраа хийх замаар нэг юм цолонд хvрэхчээ болдог. Цолонд хvрэхээр нь нутгийн зєвлєл хэмээгч гуйлгачдын албан ёсны тєвєєс нь тэдэндээ байр, машин єгч саймширдаг юм. Хэрвээ єгєхгvй бол нийгэм даяараа бухимдана. Ганц цол авсан бєхдєє мєнгє тєгрєг єгсєнгvй гэж дээр доргvй халаглана.

Уул нь тэр бєх гээч нєхєр байр, машинаа єєрєє л авч байх ёстой юм л даа. Гэвч тэгэхгvй ээ. Одоо манай нутгийнхан надад юм єгєх байх гэсэн гуйранч бодлыг цол авангуутаа л тээж эхэлнэ. Цаадуул нь ч гэсэн цол авсан бєхдєє юм єгєхгvй бол биднийг элдвээр хэлээд амар заяа vзvvлэхгvй гэж бие биенээсээ мєнгє тєгрєг нэхэн хєгєє хєлдєє чирцгээнэ. Хаа хаанаа хошин шогийн vзэгдэл болж байгаа гэдгээ ер ойлгохгvй. Хєдєє орон нутагт амьдарч байгаа жирийн иргэд нь ч гэсэн нэг л стандарт сэтгэхvйтэй. Тэр нь мэдээж алган дээрээ хадаг самбай, євс шороо, мєнгє тєгрєг ч байна уу ямар нэгэн юм л хэн нэгнээр тавиулах хvсэл. Улс тєрчдєє тийм л нvдээр харна. Тэр манай нутагт тийм юм єгсєн гэж ам уралдан ярьцгаана.

Єгсєн, авсан гээд байгаа юм нь даанч гомдмоор. Эдэлгээ, хэрэглээ нь дуусчихсан хуучин компьютер, атга гурил, чимх давс, хагархай хятад шаазан мэтийн зvйлс. Иймэрхvv юмнуудаа тэд хаа хаанаа сvрхий их юм болгож ярина. Хятад, солонгост хэрэглээгээ барчихсан хуучин компьютерийг нэг нь єгсєн болж нєгєє нь авсан болоод хаа нэг газар тоосонд даруулаад хаячихна. Хэн ч тэрийг хэрэглэхгvй. Гэвч сэтгэл ханамж нь єндєр. Авсан нь єгснийгєє тэр нєхєр сvрхий компьютер єгсєн шvv. Аа яа, яа, баян хvн сайхан юм аа гэж баярлана. Харин єгсєн нь болохоороо:

“Би сумандаа нэг ширхэг компьютер єгєєд соёлын vр тарьчихлаа” хэмээн баян Болд шиг тамшаална. Гэтэл хэрэг дээрээ мєнєєх компьютер нь солонгосоос ч юм уу гуйлгаар авсан тусламжийн хог л байдаг байх¬гvй юу. Манайхны нэг сvрхий юм болгож авч єгєлцєєд байгаа компьютер бол єчvvхэн жижиг жишээ. Цаана нь єчнєєн олон зvйл бий. Нийгмийн хаягдлаа хаях газар байхгvй болохоор уулынхаа толгойг ухаж аваад дотор нь хийгээд хуччихдаг солонгос мэтийн оронд Монгол бол сайхан хогийн цэг болсон шvv дээ. Ингэхээр гадны хогийг нэг хэсэг нь гуйж аваад нєгєєдєє гуйлгаж єгдєг нь муухай монголчуудын гэм биш зан юм даа.

Улаанбаатарын гудамжаар хvн дайрчих гээд л яваад байгаа том, жижиг машинууд чинь vндсэндээ гадны л хог шvv дээ. Vйлдвэрээс нь машин авч унаж чадаж байгаа Монгол хvн бараг л байхгvй. Хогийн цэгэн дээрээс хуучин машин гуйж авч уначихаад ихэмсэг байгааг нь яана аа. Ичиж vхмээр. Ингээд л тоочоод байвал Монголд нvvрлээд байгаа гуйлгачин гуйранч сэтгэлгээг нэрлэж дуусахгvй юм. Энэ бvхнийг багцалж хэлбэл манай нийгэмд баян хvн байхгvй болохоор бvгд л дээр, доргvй идэж уухаа бодоод ирээдvй хойчийнхоо амьдрах орон гэр болсон нийгмийг хайр найргvй цєлмєєд байгаа юм. Муулаад байгаа соц нийгэмд чинь бvтээгч чанар их л байсан шvv. Харамсах ганцхан зvйл байгаа нь манай, хvний ялгалгvй ирээдvй болсон хvvхэд багачууд минь гуйранч нийгэмд єрєвдєлтэй л єсч байна даа. Нэгэн цагт Оросын их найрагч М.Ю. Лермонтов:

“Унхиагvй барлагуудын орон
Угаагдаагvй Орос…” гэж хэлсэн нь байдаг юм. Єнєєдєр Монгол Улс унхиа¬гvй барлагуудын орон л болсон шvv дээ.

Тэргvvн Ц.Буянзаяа

Шашны талаар өөрийн саналаа хэлмээр байна.Санал ч гэж дээ бараг бодол юм даа.Би учиргүй нэг их шүтээд байдаггүй гэхдээ шашныг байх ёстой зүйл гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг.Хүн төрөлхтөн дээдлэх хүндлэх мөргөж шүтэх юм гээч байхгүй байсан бол ямар байх байсныг одоо хэн ч тааж мэдэхгүй биздээ.Шашингүй үзэлт гэж өөрийгөө боддог хүмүүс хүртэл өөрсдөө энэ үзлийн филoсофыг шүтэгчид гэж би боддог юм.

Яг энэ талаар өөрийнхөө хамгийн сайн найзтайгаа маргаад хоёулаа нилээн ширүүн юм болж байснаа одоо санахад их инээдтэй санагдаад байдаг юм.Бүх л шашин хүний сайн сайхны төлөө байдаг бөгөөд өөрийн үзэл санааг хэрэгжүүлэх ёс жаяг хэлбэр нь өөр өөр байдгаас урсгал чиглэлтэй байдаг болов уу.Миний бичих гэсэн гол юм бол өөр юм.Манайд шашныг яаж завхруулж байгаа талаар өөрийн бодлоо илэрхийлэх иргэний эрхээ эдэлмээр санагдаад байна.Одоо манайд байгаа сүм хийдийн тоо нөгөө 37 оноос өмнө байсан тоондоо бараг дөхөж очиж байгаа байхаа.

Өөрийгөө үнэлдэг лам бүхэн сүм нэртэй компаниа байгуулаад жалга дов гудамжийг ур хийц муутай барилгаар дүүргэж байна.Нөгөө нэг монголын урансайхны кинонд гардаг шиг “энэ чинь ариун явдал уу….” Сүүлдээ бүр ичихээ байгаад улсын хамгаалалтанд байсан сүм хийдийг хүртэл өөрийн өмч мэт булаалалцдаг болсон билээ.Энэ жишээг саяхан Дамбадаржаагийн хийд дээр болсон явдлаас харж болно.Хийдийн хамба лам нас өндөр болж хийдээ өөрийн хүүхэддээ өвлүүлнэ гэснээс маргаан гарсан гэдэг.Уг нь хийд маань ариун номын буян үйлдэх газар болохоос нэг хүний өмч биш билээ.За тэгээд өрөөл битгий хэл өөрөө ч учрыг нь олохгүй юм лам нарт их байдаг биздээ.

Саяхан Отгонпүрэв гэдэг залуугийн блог уншиж байгаад “бурханы оператор болсон” лам нарын талаар үнэн юм бичсэн байна гэж санал нэгдэж байлаа.Уг нь бурхан номын үйл гэдэг тусгай ёс жаягтай хууль дүрэмтэй баймаар.Тэгтэл манайд хэдэн ном халтар хултар цээжлээд тэрүүгээ бурхантай харьцаж зуучлах ажил болгосон “бизнесмэнүүд “их байснаар Бурханы шашны нэр хүндийг ч нэг өөрсдөө унагаж байна даа.Одоо бурханы шашныг энэ ялзралаас нь гаргах шинэ үейинхэн бий болж байгаа гэдэгт итгэж байна.

Түүний жишээ нь “Боди мөрийн зэрэг” гэдэг бурханы шашны гол номыг монгол хэлээр нийтэд ойлгомжтой маш сайхан орчуулсан бөгөөд түүнийг телевиз радиогоор сурталчилж байсныг энд талархамаар байна.Энэ буяны үйлсэд олон эрдэмтэн мэргэд оролцсон бөгөөд нийтлэлч шашингүй үзэлт Баабар хүртэл байсан юм.Бид сайн сайхан гэрэлтэй гэгээтэй бүхнийгээ орхиж шүтэж бишрэх зүйлгүй байсан бол араатан амьтнаас ялгарах юмаар бага шүүдээ.Тэгэхээр өвгөд дээдэс маань шүтэж бишэрч ирсэн оюунлаг хүмүүнлэг энэ шашнаа зүрх сэтгэлдээ цэвэр ариунаар нь хадгалж хамгаалах нь бидний нэг үүрэг билээ.

Ж.Галсанбат

1924 оны намар Улсын анхдугаар хурал болжээ. Тє­рийн тэргvvн Богд хаан нас барсан учир засаглалын шинэ хэлбэрт орохын тулд энэ хурлыг зохион байгуулсан аж.

Их хурлаар Улсын бага хурал байгуулсан ба дарга нь тєрийн тэргvvний vvрэг гvйцэтгэх учиртай аж. Шинэ Vндсэн хуулиар энэ албыг хэн ч хашсан яахав байв. Яагаад гэвэл нам хэмээх том юм Монголд шинээр vvссэн, цаа­на нь Засгийн газар байна, энэ бvхнийг зангидсан зєвлєлт маягийн цэргийн зєвлєл бай­лаа. Цэргийн зєвлєлийг Рен­чино хэмээх буриад тол­гойлно. Жинхэнээрээ мань хvн Монгол Улсын хэмжээгvй эрхт хаан байлаа. Гол єр­сєлдєгч Данзанг саяхан буу­даад алчихсан аж. Засгийн газрыг Цэрэндорж толгойлно. Эднийхээ дэргэд нам жи­жигхэн, дарга нь япон Данзан. Эрх мэдлийн хувьд vvнээс ч жижиг юм бол Улсын Бага хурал. Єдий хvртэл тєрийн тэргvvний vvргийг Богд хаан гvйцэтгэж байгаад хавар нь гэнэт нас баржээ. Албан ёсны тєрийн тэргvvн доогуур зин­дааны хvн байх нь Vндсэн хуулийн ч бодлого байлаа. Ийм хvний хайгуулд дээд зиндааныхан гарсан байсан юм.

Улсын анхдугаар хурал гол тєлєв хєдєєний ардуудыг хаа­наас ч юм цуглуулан ху­ралд­жээ. Тэд Vндсэн хуулийг батлах vvрэгтэй. Протоко­лоос нь харж байхад малчин ардууд гол тєлєв танин мэ­дэхvйн чанартай л юм асууж “мэдлэгээ” нэмж байв. Одоо­гийнхоор бол багийн хурлар­хуу л юм уу даа. Зарим нь бас санал гарганаа. Улсын нийс­лэлээ юу гэхэв гэхэд “Хойд Бээжин гэж нэрлэвэл ямрав” гэсэн санал ч байв. Хурлын явцад Ерєнхий сайд Цэрэн­дорж тєрийн тэргvvнийг олов. Сайнноён хан буюу урд жи­лээс нь Цэцэрлэгмандал гэж нэрлэгдэх болсон аймгаас цохиж орж ирсэн Гэндэн гэдэг залуу байлаа. Яагаад тvvнийг сонгов гэхээр байн байн олон долоон юм асуугаад байсан аж. Нэг vгэндээ хэлэмгий доломгой, нvvр хагарсан нэгэн.

Тэр vед малын хулгай гэсэн бараг ганцхан гэмт хэрэг Монголд гардаг байжээ. Малаас єєр хєрєнгє байхгvй юм чинь єєр юугаа ч хул­гайлах юм билээ. Ийм хул­гайч санасныг бодвол ховор­гvй байсан бололтой. Ардын намыг vvсгэгчдийн нэг Данзан бас л малын хулгайч байсан. Малын хулгайчийг бас сайн эр гэж эерvvлж нэрлэнэ. Чоныг боохой гэж эерvvлдэг шиг. Гэндэн ийм сайн эрийн нэг байлаа. Гэвч угийн сэр­гэлэн хvн болохоор дороо засарлаа. Хуучин хампаан нь “Хэдэн юм хєєж ирээд Туу­лын бургасанд нуучихлаа, чи тєрийн том хvн болсон юм чинь аргалаад цааш нь гул­гуулаад єг” гэсээр ирэхэд нь хєєгєєд гаргасан тухай яриа байдаг. Хvн нь сэргэлэн юм болохоор дорхноо шинэ нєх­цєлд дасан идээшиж, эрх мэдэл хаана байгаа, хэрхэн тvvнд хvрч болох зэргийг олоод мэдчихсэн юм. Єєрийн албан тушаал нь тєрийн ал­бан ёсны тэргvvн юм байна гэдгийг ч ойлгочихлоо. Согт­сон vедээ “Би жинхэнэ IХ Богд байна” гэж агсам тавина. Найр их хэснэ. Хvvхэмсэг. Ма�